♦ThS. Nguyễn Văn Hoàn

T

rải qua hơn một nghìn năm lịch sử, Hà Nội nay - Thăng Long xưa - không chỉ là trung tâm chính trị của đất nước mà còn là cái nôi hội tụ và lan tỏa tinh hoa văn hóa, trí tuệ của dân tộc Việt Nam. Từ khi vua Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô năm 1010, Thăng Long đã trở thành mảnh đất “địa linh nhân kiệt”, nơi sản sinh, nuôi dưỡng và tôn vinh nhiều bậc danh nhân có đóng góp lớn trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, giáo dục, văn học, nghệ thuật, khoa học và văn hóa hiện đại.

          Danh nhân Hà Nội không chỉ được ghi nhận trong lịch sử dân tộc mà còn để lại dấu ấn vượt ra ngoài phạm vi quốc gia. Nhiều giá trị tư tưởng, nhân văn do các bậc hiền tài của Thăng Long - Hà Nội tạo dựng đã trở thành một phần của di sản văn hóa chung của nhân loại. Chính điều đó làm nên vị thế đặc biệt của Hà Nội - một thành phố không chỉ giàu truyền thống mà còn có sức sống văn hóa bền bỉ qua nhiều thế kỷ.

Hà Nội – không gian hội tụ của hiền tài

      Trong lịch sử Việt Nam, hiếm có đô thị nào giữ vai trò trung tâm lâu dài và liên tục như Thăng Long - Hà Nội. Là kinh đô của nhiều triều đại, nơi đặt các thiết chế chính trị, giáo dục và văn hóa quan trọng, Hà Nội sớm trở thành điểm hội tụ nhân tài từ khắp mọi miền đất nước

        Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của Việt Nam, được xây dựng từ thế kỷ XI, là biểu tượng rõ nét cho truyền thống hiếu học và tôn trọng trí thức của Thăng Long. Tại đây, nhiều thế hệ sĩ tử đã được đào tạo, hun đúc học vấn, tinh thần hiếu học gắn liền với đạo đức và trách nhiệm xã hội. Chính môi trường ấy đã góp phần hình thành lớp lớp danh nhân, trí thức lớn cho đất nước.

Khuê Văn Các - Biểu tượng của Hà Nội

Danh nhân trong lĩnh vực chính trị và quân sự

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, nhiều danh nhân gắn với Hà Nội đã giữ vai trò quyết định trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Họ không chỉ là những nhà lãnh đạo tài năng mà còn là những nhà tư tưởng lớn, để lại dấu ấn lâu dài trong đời sống chính trị và tinh thần của người Việt.

Nguyễn Trãi (1380-1442) là một trong những danh nhân tiêu biểu nhất. Sinh ra và trưởng thành trong môi trường văn hóa Thăng Long, ông trở thành nhà chính trị, nhà tư tưởng và nhà văn hóa lớn thời Lê sơ. Với tư tưởng “lấy dân làm gốc”, Nguyễn Trãi đã đặt nền móng cho quan niệm nhân nghĩa trong quản trị quốc gia. Tác phẩm Bình Ngô đại cáo không chỉ khẳng định nền độc lập của Đại Việt mà còn thể hiện tư tưởng nhân văn tiến bộ, được UNESCO vinh danh năm 1980 là di sản tư tưởng có giá trị toàn cầu.

Bước sang thời hiện đại, Hà Nội có mối quan hệ gắn bó mật thiết với Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890-1969). Dù sinh ra ở Nghệ An, nhưng Hà Nội là nơi Người đọc Tuyên ngôn Độc lập năm 1945, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đồng thời là trung tâm hoạt động chính trị quan trọng nhất trong cuộc đời cách mạng của Người. Năm 1987, UNESCO đã vinh danh Hồ Chí Minh là Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa kiệt xuất, ghi nhận những đóng góp của Người cho sự nghiệp hòa bình và tiến bộ của nhân loại.

Bên cạnh đó, lịch sử Thăng Long - Hà Nội còn ghi dấu những vị tướng kiệt xuất như Trần Hưng Đạo và Võ Nguyên Giáp. Trần Hưng Đạo là biểu tượng của nghệ thuật quân sự thời Trần, với những chiến thắng vang dội trước quân Nguyên - Mông thế kỷ XIII. Đại tướng Võ Nguyên Giáp, vị tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam, gắn bó sâu sắc với Hà Nội trong suốt sự nghiệp, là hiện thân của trí tuệ quân sự Việt Nam trong thế kỷ XX.

Tượng đài Trần Hưng Đạo

Danh nhân trong lĩnh vực giáo dục và khoa bảng

Nếu chính trị và quân sự bảo vệ nền độc lập dân tộc, thì giáo dục và tri thức chính là nền tảng lâu dài cho sự phát triển của đất nước. Trong lĩnh vực này, Hà Nội tự hào là nơi gắn bó với nhiều bậc thầy lớn của dân tộc.

Chu Văn An (1292-1370) là biểu tượng tiêu biểu của truyền thống giáo dục Thăng Long, được tôn vinh là “Vạn thế sư tiêu biểu”. Sinh ra tại vùng đất Thanh Trì, Hà Nội, ông nổi tiếng là người thầy mẫu mực, coi trọng đạo đức và nhân cách hơn danh lợi. Việc ông dâng “Thất trảm sớ” và sau đó từ quan về ở ẩn đã trở thành biểu tượng cho khí tiết thanh cao của trí thức Việt Nam. Năm 2020, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ra Nghị quyết cùng Việt Nam tổ chức vinh danh Danh nhân Chu Văn An (kỳ họp lần thứ 40 Đại hội đồng các Quốc gia thành viên UNESCO - năm 2019 tại Paris, Pháp), ghi nhận ông là danh nhân văn hóa, nhà giáo tiêu biểu.

Ngoài Chu Văn An, mảnh đất Hà Nội còn gắn liền với tên tuổi những học giả lớn như Lê Quý Đôn - nhà bác học uyên thâm thế kỷ XVIII, người để lại khối lượng tác phẩm đồ sộ trên nhiều lĩnh vực; hay Nguyễn Bỉnh Khiêm - bậc trí thức lớn với ảnh hưởng sâu rộng trong tư tưởng, giáo dục và đời sống văn hóa Việt Nam. Dòng chảy tri thức ấy đã góp phần tạo nên bản sắc “đất học” của Thăng Long - Hà Nội.

Danh nhân trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật

        Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị và giáo dục mà còn là mảnh đất nuôi dưỡng đời sống văn học, nghệ thuật phong phú. Nhiều danh nhân văn hóa lớn của dân tộc đã sinh ra, trưởng thành hoặc gắn bó chặt chẽ với Thăng Long.

Nguyễn Du (1765-1820), đại thi hào dân tộc, sinh ra tại Thăng Long, là tác giả Truyện Kiều – kiệt tác của văn học Việt Nam. Tác phẩm của ông phản ánh sâu sắc số phận con người, mang giá trị nhân đạo phổ quát. Năm 1965, UNESCO đã vinh danh Nguyễn Du là Danh nhân văn hóa thế giới, khẳng định giá trị toàn cầu của di sản văn chương Việt Nam.

            Đại thi hào Nguyễn Du

Trong văn học và nghệ thuật hiện đại, Hà Nội là quê hương, là nguồn cảm hứng lớn của nhiều nghệ sĩ tiêu biểu như Nguyễn Đình Thi, Tô Hoài, Bùi Xuân Phái, Văn Cao. Tác phẩm của họ không chỉ tái hiện lịch sử và đời sống xã hội mà còn góp phần định hình hình ảnh Hà Nội trong tâm thức nhiều thế hệ, từ văn chương, hội họa đến âm nhạc.

Danh nhân trong lĩnh vực khoa học và văn hóa hiện đại

Bước vào thế kỷ XX và XXI, Hà Nội tiếp tục là trung tâm khoa học, giáo dục và sáng tạo của cả nước. Nhiều nhà khoa học, bác sĩ, học giả gắn bó với Hà Nội đã có đóng góp quan trọng cho sự phát triển của Việt Nam và được quốc tế ghi nhận.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa là nhà khoa học tiêu biểu trong lĩnh vực kỹ thuật và quốc phòng, góp phần đặt nền móng cho khoa học - công nghệ Việt Nam hiện đại. Giáo sư Tôn Thất Tùng là người tiên phong trong phẫu thuật gan, với phương pháp mang tên ông được thế giới công nhận. Trong lĩnh vực môi trường và khoa học đương đại, Giáo sư Võ Quý và Giáo sư Nguyễn Thị Kim Thanh là những gương mặt tiêu biểu, thể hiện sự tiếp nối của truyền thống hiếu học và tinh thần sáng tạo của người Hà Nội trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Danh nhân Hà Nội là kết tinh của lịch sử, văn hóa và trí tuệ dân tộc Việt Nam qua nhiều thời kỳ. Từ các bậc hiền tài thời trung đại đến những trí thức, nghệ sĩ và nhà khoa học hiện đại, họ đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội: nhân văn, hiếu học, sáng tạo và giàu tinh thần trách nhiệm với cộng đồng./.