♦GS.TS. Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Quang Ngọc

         (tiếp theo phần 1 và hết)

Những đóng góp của Nguyên phi Ỷ Lan đối với quốc gia Đại Việt

Vương triều Lý và quốc gia Đại Việt cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII (dưới thời vua Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông) đã phát triển đến đỉnh cao huy hoàng, rạng rỡ văn trị võ công đều có đóng góp vô cùng đặc biệt của Nguyên phi Ỷ Lan.

Bà là người giữ ổn định và nâng tầm vương triều trong những hoàn cảnh khó khăn phức tạp nhất.

Trong khoảng thời gian từ năm Ất Mão (1075) đến năm Đinh Tỵ (1076), khi Lý Nhân Tông mới lên 10 tuổi, đất nước bị quân Chiêm Thành đánh phá dữ dội ở phương Nam và quân Tống hai lần kéo quân xâm lược từ phương Bắc. Lý Thường Kiệt tổng chỉ huy chiến trường ở cả hai phía Bắc, Nam. Ỷ Lan Nguyên phi cùng Thái phó Lý Đạo Thành dốc sức lo việc triều đình, việc hậu phương, đưa đất nước và vương triều vượt qua thử thách hiểm nghèo, tổ chức kháng chiến chống Tống thành công oanh liệt, bảo vệ toàn vẹn quốc gia lãnh thổ và khai mở truyền thống mở cõi và định cõi phương Nam của quốc gia dân tộc Việt Nam, để nước Việt Nam có các vùng lãnh thổ, lãnh hải toàn vẹn như ngày nay.

Xuất thân từ gia đình nông dân nghèo, Nguyên phi Ỷ Lan rất hiểu và cảm thương nỗi đau khổ của muôn dân. Bà cho lấy tiền bạc trong kho của nhà nước để chuộc lại những người phụ nữ vì nghèo mà phải bán mình hay đem thân thế nợ, rồi đứng ra xây dựng gia đình hạnh phúc cho họ. Bà luôn nhắc nhở nhà vua phải quan tâm đến dân, phải phạt tội nặng những kẻ ăn trộm trâu và giết trâu, vì “con trâu là đầu cơ nghiệp”, là nguồn lực duy trì cuộc sống và sản xuất của gia đình nông dân nghèo. Bà là người học rộng, tài cao, hiểu biết đến tận ngọn nguồn đạo Phật, trực tiếp hay gián tiếp đóng góp công của, trí tuệ xây dựng hơn 100 ngôi chùa, nâng tầm dân trí, mở ra thời kỳ phát triển cực thịnh của Phật giáo. Bà cũng là người góp phần quan trọng đưa văn hóa Thăng Long, văn minh Đại Việt đến đỉnh cao huy hoàng, trong đó đặc biệt là nền chính trị thân dân và đề cao vai trò của phụ nữ.

Di sản Nguyên phi Ỷ Lan trong lòng Hà Nội

Nguyên phi Ỷ Lan sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, toàn bộ cuộc đời và công danh sự nghiệp gắn với Vương triều Lý và Thăng Long - Hà Nội, vì thế, những di sản mà Nguyên phi Ỷ Lan để lại cho đời sau cũng chủ yếu tập trung trên địa bàn Hà Nội.

Hiện nay ở Hà Nội có nhiều nơi thờ Nguyên phi Ỷ Lan, nhưng tập trung nhiều nhất tại Gia Lâm - quê hương của bà. Đền Bà Tấm (Dương Xá, Gia Lâm - nơi bà sinh ra), Chùa Nành (Ninh Hiệp), Đình Ngọc Động, Đền Đức Lý Thái Hậu (Phú Thị)... Ở Đình Yên Thái (ngõ Tạm Thương) thuộc phường Hoàn Kiếm cũng thờ Nguyên phi Ỷ Lan. Tương truyền rằng dù sống trong lầu son gác tía nhưng lúc nào Ỷ Lan cũng không quên những người nghèo. Bà thường phát chẩn thóc lúa cho kẻ nghèo. Bà sùng đạo Phật, ưa làm việc từ thiện, lập nhiều đình chùa. Bà thường lui tới các đình chùa, trao đổi với các tăng ni thuyết giáo đạo Phật. Bà cho xây điện thờ Phật ở phường Kim Cổ và cả trăm ngôi chùa trên cả nước, trong đó phần nhiều tập trung ở Hà Nội[1].

Khu di tích đền thờ tại xã Dương Xá là nơi thờ chính và lâu đời nhất (xây dựng năm 1115), hiện vẫn còn các di vật cổ được lưu giữ và bảo tồn suốt gần chín thế kỷ. Đó là ba chân tảng đá chạm cánh sen, hai đầu sư tử đá, một thành bậc chim phượng đều có từ thời Lý, bốn tấm bia đá thời Hậu Lê, một khám thờ chạm rồng uốn khúc yên ngựa được chạm thủng hoa văn linh vật từ thời Mạc…

Trong đó, độc đáo nhất phải kể đến tượng hai sư tử điêu khắc bằng đá trong tư thế phủ phục đang vờn ngọc, được chạm khắc với đường nét đặc biệt mềm mại, tạo cho chúa sơn lâm một vẻ đẹp vừa uyển chuyển vừa oai hùng mạnh mẽ. Đôi mắt to lồi hẳn ra ngoài, ẩn dưới đôi lông mày rậm, hàm răng đều đặn, răng nanh nhọn và khỏe, nhất là chân mập với những móng cong sắc, quắp chặt. Thêm vào đó, tư thế “sơn lâm vờn ngọc báu” còn gợi sự mềm mại, uyển chuyển. Có lẽ chính từ sự kết hợp này đã tạo nên hồn cốt của hiện vật. Tượng Nguyên phi Ỷ Lan được chạm khắc tinh vi và đặt trong khám gỗ lớn, toát lên vẻ đôn hậu, nhân từ của một thánh mẫu đất Bắc. Đền Bà Tấm không chỉ là nơi linh thiêng, cổ xưa nhất thờ Nguyên phi Ỷ Lan mà còn chứa đựng các giá trị về mặt văn hóa, kiến trúc từ thời Lý đến giai đoạn sau.