♦ThS. Đặng Thị Ánh Tuyết

Đền Ngọc Sơn không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kính mà còn là một trong những di tích lịch sử và văn hóa quan trọng, là biểu tượng cho hồn cốt Thăng Long - Hà Nội nghìn năm văn hiến, nơi hội tụ linh khí trời đất, thu hút lòng người bởi vẻ đẹp kiến trúc cổ kính, thiêng liêng, trầm mặc và ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Đền tọa lạc trên đảo Ngọc, nối vào bờ qua cây cầu Thê Húc nổi tiếng.

           Thời Lý, đền được đặt tên gọi Ngọc Tượng, đến thời Trần được đổi tên thành Ngọc Sơn và thờ các tướng lĩnh hy sinh trong kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Trải qua nhiều thăng trầm cùng những biến động lịch sử dân tộc, đến năm 1865, nhà nho Nguyễn Văn Siêu đã đứng ra đại trùng tu, xây dựng thêm nhiều công trình mới như cầu Thê Húc, Đài Nghiên, Tháp Bút… tạo nên một quần thể kiến trúc như ngày nay. Đền thờ Văn Xương Đế Quân, thần chủ quản văn chương, khoa cử, tri thức, công danh, phúc lộc cho sĩ nhân và Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn - vị anh hùng dân tộc mang tinh thần thượng võ, lòng yêu nước và ý chí quật cường chống giặc ngoại xâm. 

         Tên gọi Ngọc Sơn (Núi Ngọc) xuất phát từ tên cũ của hòn đảo mà đền tọa lạc. Tên gọi này phản ánh vẻ đẹp trong trẻo, quý giá và ý nghĩa tâm linh của ngôi đền giữa lòng hồ nước xanh biếc. Quần thể đền Ngọc Sơn là một minh chứng rõ ràng cho sự kết hợp tinh tế giữa kiến trúc tôn giáo truyền thống Việt Nam và triết lý Nho học, bao gồm cổng Tam Quan, Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc và khu vực đền chính, tạo thành một chỉnh thể kiến trúc liên hoàn, độc đáo. Đền được xây dựng trên hòn đảo nhỏ, tạo nên một không gian linh thiêng, tách biệt nhưng vẫn hài hòa với cảnh quan thiên nhiên của hồ Gươm. Vị trí này thể hiện triết lý Á Đông về sự kết hợp giữa con người và thiên nhiên. Tháp Bút và Đài Nghiên là hai công trình nằm ngay phía ngoài cổng đền, mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc về truyền thống hiếu học. Tháp Bút là một ngọn tháp đá cao năm tầng, đỉnh tháp có hình ngọn bút lông chỉ thẳng lên trời, có ý nghĩa biểu tượng cho sự nghiệp văn chương, học thuật và khát vọng vươn lên đỉnh cao trí tuệ. Trên thân tháp có khắc ba chữ Hán: "Tả Thanh Thiên" (viết lên trời xanh), thể hiện ý chí và hoài bão lớn lao của người trí thức. Đài Nghiên được đặt dưới Tháp Bút, là một phiến đá tạc hình nghiên mực, được chống đỡ trên ba con cóc đá. Đài Nghiên đối xứng với Tháp Bút, hoàn thiện ý niệm về việc học tập.

        Cầu Thê Húc - con đường dẫn vào cõi thiêng là một trong những điểm nhấn lãng mạn và nổi bật nhất của hồ Gươm. Cầu được làm bằng gỗ, sơn màu đỏ son rực rỡ, uốn cong như dải lụa mềm mại. Thê Húc có nghĩa là "nơi ánh sáng mặt trời đậu lại" hay "nơi hội tụ ánh nắng ban mai". Cầu hướng về phía đông, nơi mặt trời mọc, đón những tia nắng đầu tiên trong ngày, biểu trưng cho nguồn sinh lực mới, sự sống và ánh sáng tri thức. Cầu Thê Húc là con đường độc đạo nối bờ hồ với cổng đền Ngọc Sơn, là cầu nối vào không gian linh thiêng của đền.

        Sau khi qua cầu Thê Húc là đến khu vực đền thờ chính, bắt đầu từ cổng Đắc Nguyệt có nghĩa là "đón ánh trăng", nằm ở phía Tây, mở ra không gian Đền. Đền được xây dựng theo phong cách truyền thống, có kiến trúc hình chữ "công” (工) bao gồm bái đường (nhà tiền tế) và hậu cung (cung thờ). Nhà Trấn là ba ngôi nhà nhỏ nằm ở phía sau đền, có nghĩa là "đình chắn sóng", với kiến trúc ba mái, có tác dụng che chắn và tạo điểm nhấn cho quần thể kiến trúc.

       Trong không gian đền Ngọc Sơn, tiêu bản của cá thể Rùa Hoàn Kiếm lớn nhất từng sinh sống trong hồ được trưng bày trang trọng. Tiêu bản này đóng vai trò như một "nhân chứng" lịch sử, đồng thời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản thiên nhiên và văn hóa. Sự hiện diện của tiêu bản giúp du khách và thế hệ trẻ hình dung rõ hơn về loài rùa quý hiếm đã gắn bó hàng trăm năm với hồ Gươm, càng tô đậm thêm tính thiêng liêng của địa danh này.

        Có thể nói, đền Ngọc Sơn đã vượt ra khỏi phạm vi một nơi thờ cúng để trở thành một trung tâm văn hóa và du lịch hàng đầu của Hà Nội. Vẻ đẹp của đền Ngọc Sơn nằm ở sự hài hòa tuyệt đối với cảnh quan thiên nhiên xung quanh. Toàn bộ quần thể như một bức tranh thủy mặc sống động, với màu đỏ của cầu Thê Húc nổi bật trên nền xanh biếc của nước hồ và màu xanh thẫm của cây cỏ.

       Vào mỗi thời khắc trong ngày, đền Ngọc Sơn lại mang một vẻ đẹp khác nhau: rực rỡ dưới ánh nắng ban ngày, huyền ảo dưới ánh đèn vào buổi tối, và trầm mặc dưới làn sương sớm mùa đông.

       Đền Ngọc Sơn hiện nay là một trong những điểm nhấn quan trọng nhất trong không gian phố đi bộ hồ Gươm, thu hút du khách đến chiêm bái và thưởng lãm kiến trúc; là điểm trung tâm của nhiều sinh hoạt văn hóa lớn của Thủ đô, đặc biệt là trong các dịp lễ tết truyền thống. Vào mỗi dịp đầu xuân, người dân Hà Nội thường đến đền Ngọc Sơn để xin chữ đầu năm, cầu may mắn, sức khỏe và thành công trong học tập, công việc.

       Có thể khẳng định đây là một di sản có giá trị đặc biệt về mặt lịch sử, tôn giáo, kiến trúc và nghệ thuật; là nơi giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống hiếu học, tinh thần thượng võ và lòng yêu nước, những bản sắc văn hóa của dân tộc. Đối với du khách quốc tế, đền Ngọc Sơn là cánh cửa để khám phá chiều sâu văn hóa và tâm linh của người Hà Nội và đất nước Việt Nam.

       Đền Ngọc Sơn thực sự là một "viên ngọc" giữa lòng hồ Hoàn Kiếm. Không chỉ là nơi thờ phụng các vị thần và anh hùng dân tộc, ngôi đền còn là một kiệt tác kiến trúc, mang trong mình những triết lý nhân sinh cao đẹp. Sự kết hợp giữa vẻ đẹp cổ kính, truyền thuyết Trả Gươm và chiều sâu văn hóa đã khiến đền Ngọc Sơn trở thành một điểm đến không thể bỏ qua, là biểu tượng trường tồn của Thủ đô Hà Nội./.