Dấu ấn văn hóa vật thể

Dấu ấn văn hóa thời Lý tại chùa Láng được thể hiện rõ qua cả giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Về phương diện vật thể, không gian kiến trúc chùa mang đặc trưng của chùa làng Bắc Bộ, với bố cục hài hòa, gắn bó với cảnh quan và đời sống cộng đồng.

Chùa Láng là một quần thể kiến trúc quy mô lớn, được tổ chức theo kiểu bố cục truyền thống “nội công ngoại quốc”, phản ánh tư duy không gian đặc trưng của kiến trúc Phật giáo thời trung đại. Tổng thể chùa gồm các hạng mục chính như Tiền đường, Phương đình, Trung đường, Thiêu hương và Thượng điện; hai bên Thượng điện là hệ thống hành lang, phía sau bố trí nhà Chuông, nhà Khánh, nhà thờ Mẫu, nhà Tổ cùng vườn tháp, tạo nên một không gian khép kín, hài hòa và trang nghiêm.

Điểm nhấn mở đầu của quần thể là cổng chùa với bốn cột vuông và ba mái cong gắn vào sườn cột, mái giữa cao hơn hai mái bên, gợi liên tưởng đến kiến trúc cung đình thời Lý. Qua cổng là sân gạch rộng, trung tâm đặt sập đá, nơi đặt kiệu trong các ngày lễ hội; tiếp đó là hệ thống tam quan và nhà bát giác thờ tượng Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Qua nhà bát giác mới đến các công trình chính trong chùa như Bái đường, nhà Thiêu hương, Thượng điện, các dãy hành lang, nhà Tổ và tăng phòng... Bố cục thiết kế của quần thể chùa Láng biểu hiện sự kết nối chặt chẽ giữa không gian kiến trúc và tín ngưỡng, góp phần làm nổi bật dấu ấn văn hóa thời Lý tại nơi đây.

Cổng Chùa Láng (Ảnh sưu tầm)

Tương xứng với quy mô kiến trúc, hệ thống hiện vật tại chùa Láng hết sức phong phú và đa dạng, bao gồm văn bia, minh chuông, khánh, hoành phi, câu đối, cửa võng, sắc phong và hệ thống tượng thờ, phản ánh rõ quá trình tồn tại và phát triển liên tục của di tích qua nhiều thời kỳ lịch sử. Tiêu biểu nhất là bức tượng thiền sư Từ Đạo tại nhà bát giác. Tương truyền, bức tượng Thiền sư Từ Đạo Hạnh có từ thời Lý, đến thời Lê (khoảng 1644 - 1646) được tu bổ cơ bản và đến tháng 01 năm 2005, bức tượng lần nữa được tu bổ toàn diện.

Dù phần lớn hiện vật đã trải qua các lần tu bổ, bổ sung ở những giai đoạn sau, các yếu tố tạo hình điêu khắc và bố cục thờ tự tại Chùa Láng vẫn lưu giữ những đặc trưng thẩm mỹ chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo thời Lý. Đó là xu hướng tạo hình thanh thoát, cân đối, tiết chế trong trang trí, kết hợp hài hòa giữa yếu tố biểu tượng Phật giáo và tín ngưỡng bản địa. Hệ thống tượng thờ, đặc biệt là tượng Thiền sư Từ Đạo Hạnh, không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn thể hiện tư tưởng nhân văn của Phật giáo thời Lý, nơi con người được đặt ở trung tâm của đời sống tâm linh. Qua các hiện vật và biểu tượng ấy, chùa Láng hiện lên như một không gian văn hóa kết tinh cả giá trị vật thể và tinh thần, góp phần khẳng định dấu ấn đặc sắc của văn hóa thời Lý trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.

      Dấu ấn văn hóa phi vật thể

Chùa Láng không chỉ là một di tích kiến trúc mà còn là không gian lưu giữ và tiếp nối những giá trị văn hóa - tinh thần của Thăng Long xưa. Dấu ấn văn hóa phi vật thể thời Lý tại chùa Láng được thể hiện rõ nét thông qua lễ hội và các thực hành tín ngưỡng gắn với hành trạng của Thiền sư Từ Đạo Hạnh, phản ánh tính dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian - một đặc điểm nổi bật của tôn giáo thời Lý. Hội Chùa Láng được tổ chức vào ngày mùng bảy tháng ba âm lịch, ngày sinh của Thiền sư Từ Đạo Hạnh, với nghi lễ rước kiệu từ Chùa Láng đến Chùa Hoa Lăng (xã Dịch Vọng), nơi thờ thân sinh của ông, thể hiện mối liên kết chặt chẽ giữa thờ Phật, thờ Tổ và đạo hiếu trong văn hóa truyền thống. Sức lan tỏa của lễ hội được phản ánh qua câu ca dân gian: “Nhớ ngày mồng bảy tháng ba /Trở về hội Láng, trở ra hội Thầy.” Điều đó cho thấy vai trò sâu rộng của chùa Láng trong đời sống tín ngưỡng cộng đồng. Bên cạnh lễ hội, các sinh hoạt tín ngưỡng diễn ra thường xuyên tại chùa tiếp tục khẳng định vị thế của chùa Láng như một trung tâm văn hóa - tâm linh quan trọng của Hà Nội.

Lễ hội Chùa Láng (Ảnh sưu tầm)

Có thể khẳng định, chùa Láng là di tích mang đậm dấu ấn văn hóa thời Lý, là nơi kết tinh những giá trị đặc sắc của Phật giáo thời Lý. Đặc biệt, hình tượng Thiền sư Từ Đạo Hạnh giữ vị trí trung tâm trong việc kiến tạo ý nghĩa lịch sử và linh thiêng cho chùa. Từ một thiền sư lịch sử, ông được tôn vinh như một nhân vật linh thiêng trong tín ngưỡng dân gian, phản ánh rõ nét đặc trưng của Phật giáo thời Lý - vừa gắn với triều đình, vừa hòa nhập sâu sắc vào đời sống làng xã. Chùa Láng không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian lưu giữ ký ức lịch sử của cộng đồng qua nhiều thế kỷ. Hiện nay, chùa Láng tiếp tục giữ vai trò quan trọng là một di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu của Hà Nội, góp phần giúp các thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về giá trị của Phật giáo thời Lý cũng như ý nghĩa của việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc./.

 ------------------------

Tài liệu tham khảo

1. Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Đức Thọ dịch, chú) (1998), tập I. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội

2. Thích Bảo Nghiêm (1991), “Chùa Láng với sự tích Thiền sư Từ Đạo Hạnh”, Nghiên cứu Phật học, số 3-1991, tr.60-62.

3. Nguyễn Hữu Sơn (2000), “Thiền sư Từ Đạo Hạnh - từ chùa Láng đến chùa Thầy”, Tạp chí Sông Hương, số 10-2000, tr.5-8.

4. Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (1978), Tuyển tập văn bia Hà Nội quyển 1, Mục 21. Bia Tục lệ chùa Chiêu Thiền, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội

5. Chùa Láng (Hà Nội) thờ Thiền sư Từ Đạo Hạnh, https://tapchinghiencuuphathoc.vn/chua-lang-ha-noi-tho-thien-su-tu-dao-hanh.html, Cập nhật ngày 17/12/24.