♦ThS. Đặng Thị Ánh Tuyết

Hồ Hoàn Kiếm, hay còn được gọi là Hồ Gươm, không chỉ là một hồ nước tự nhiên nằm giữa lòng Thủ đô Hà Nội mà còn là nơi chứa đựng những giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc, trở thành biểu tượng không thể tách rời của đất nước Việt Nam.

Hồ Hoàn Kiếm tọa lạc ngay trung tâm Thủ đô, thuộc địa phận phường Hoàn Kiếm. Với diện tích khoảng 12ha và chu vi đường ven hồ khoảng 1,7 km, hồ Gươm đóng vai trò như một lá phổi xanh, mang lại không khí trong lành và cảnh quan thơ mộng, lãng mạn cho khu vực phố cổ chật hẹp xung quanh. Vị trí đắc địa này còn kết nối khu vực phố cổ nghìn năm tuổi với khu phố Tây được xây dựng thời Pháp thuộc, tạo nên sự giao thoa văn hóa độc đáo. 

Trước khi mang tên Hoàn Kiếm, hồ đã trải qua nhiều lần đổi tên, mỗi tên gọi lại gắn liền với một giai đoạn lịch sử như: hồ Lục Thủy (nước xanh) đây là tên gọi sớm nhất, xuất hiện vào thời phong kiến, bởi nước hồ quanh năm có màu xanh ngọc bích đặc trưng và trong suốt; hồ Thủy Quân tên gọi này xuất hiện vào thế kỷ 18, khi các Chúa Trịnh dùng một phần hồ làm nơi luyện tập thủy binh; hồ Tả Vọng và Hữu Vọng trong một giai đoạn, hồ bị chia làm hai phần bởi một dải đất, được gọi là Tả Vọng (hồ phía Bắc) và Hữu Vọng (hồ phía Nam); hồ Hữu Vọng sau đó bị lấp đi để mở rộng thành phố, chỉ còn lại hồ Tả Vọng chính là hồ Hoàn Kiếm ngày nay.

Tên gọi hồ Hoàn Kiếm (Hoàn là trả lại, Kiếm là gươm) chính thức được hình thành từ đầu thế kỷ XV, gắn liền với truyền thuyết huyền thoại “Lê Lợi trả gươm Rùa thần” của dân tộc. Sau khi lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân Minh thắng lợi và lên ngôi vua, Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đã có một chuyến dạo thuyền trên hồ Lục Thủy. Bất ngờ, một con Rùa thần lớn nổi lên mặt nước. Rùa thần tiến đến gần thuyền vua và nói: "Xin bệ hạ hoàn gươm lại cho Long Quân”! thanh gươm "Thuận Thiên" mà Lê Lợi dùng để dẹp giặc vốn là gươm báu được Long Quân (Vua Thủy Tề) cho mượn thông qua Lê Thận. Nhận thấy sứ mệnh đã hoàn thành, nhà vua đã nâng gươm trao trả cho Rùa thần. nhanh như cắt, Rùa thần ngậm thanh gươm và lặn xuống lòng hồ rồi biến mất. Từ đó, hồ Lục Thủy được đổi tên thành hồ Hoàn Kiếm, biểu tượng cho đạo lý trọng nghĩa và tinh thần yêu nước, yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Dọc theo bờ hồ và trên mặt nước hồ Hoàn Kiếm là một quần thể kiến trúc và di tích lịch sử tạo nên một bức tranh hài hòa, cổ kính, thể hiện chiều sâu văn hóa của người Hà Nội. Tháp Rùa, công trình kiến trúc nhỏ bé nhưng mang tính biểu tượng nhất, nằm trên gò đất nhỏ giữa hồ. Tháp được xây dựng vào cuối thế kỷ 19. Kiến trúc của tháp Rùa là sự kết hợp độc đáo giữa phong cách Gothic châu Âu và kiến trúc truyền thống Việt Nam, với ba tầng, mái cong và đỉnh tháp có hình ảnh Rùa thần.

Sự hiện diện của tháp Rùa không chỉ làm tăng thêm vẻ đẹp cổ kính cho mặt hồ phẳng lặng mà còn củng cố tính xác thực và huyền bí của truyền thuyết Trả Gươm. Tháp Rùa lấp ló dưới những tán cây xanh, soi bóng xuống mặt nước xanh biếc, tạo nên một khung cảnh mà bất kỳ du khách nào đến Hà Nội cũng phải chiêm ngưỡng. Ở bờ phía Bắc của hồ, một quần thể di tích nổi bật khác làm nên vẻ đẹp đặc trưng của hồ Gươm: đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, tháp Bút và Đài Nghiên; cầu Thê Húc (có nghĩa là "nơi ánh sáng mặt trời đậu lại") là cây cầu gỗ màu đỏ son cong cong, duyên dáng nối bờ hồ với cổng đền Ngọc Sơn. Màu đỏ rực rỡ của cầu nổi bật trên nền nước xanh biếc và cây cối xanh tươi, tạo thành một điểm nhấn màu sắc lãng mạn. Cầu được xây dựng theo kiến trúc cổ truyền, là con đường dẫn vào cõi tâm linh và văn hóa; đền Ngọc Sơn tọa lạc trên đảo Ngọc, thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (vị anh hùng dân tộc) và Văn Xương Đế Quân (vị thần cai quản văn chương, khoa cử). Đền là một minh chứng cho truyền thống hiếu học và tinh thần yêu nước của người Việt; Trước khi vào đền, du khách phải đi qua cổng Tam Quan và Đài Nghiên – Tháp Bút. Tháp Bút được xây trên núi Độc Tôn, có năm tầng, đỉnh tháp hình ngọn bút lông chỉ thẳng lên trời. Đài Nghiên chân tháp đặt trên ba con ếch đá, biểu tượng cho nghiên mực, Tháp Bút và Đài Nghiên thể hiện khát vọng vươn tới đỉnh cao trí tuệ, đề cao văn hóa và học thuật.

Hồ Hoàn Kiếm không chỉ là một di tích mà còn là một không gian sống động, nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, giải trí, và là điểm tụ họp của người dân hà thành. Vào các tối cuối tuần, khu vực xung quanh hồ Hoàn Kiếm và các con phố lân cận trở thành phố đi bộ. Không gian này trở nên tràn đầy năng lượng với nghệ thuật đường phố được biểu diễn bởi các nhóm ca nhạc acoustic, nhảy hip-hop, biểu diễn nghệ thuật truyền thống như hát xẩm, ca trù, trò chơi dân gian, các trò chơi tập thể như nhảy dây, ô ăn quan, kéo co thu hút mọi lứa tuổi tham gia. Giao lưu văn hóa đây là nơi lý tưởng để du khách quốc tế hòa mình vào nhịp sống hiện đại nhưng vẫn đậm chất truyền thống của người Hà Nội. Phố đi bộ Hoàn Kiếm đã biến khu vực này thành một sàn diễn khổng lồ, một bảo tàng sống, nơi công chúng có thể thưởng thức nghệ thuật và kết nối cộng đồng.

Mỗi mùa, hồ Hoàn Kiếm lại khoác lên mình một vẻ đẹp riêng, mùa xuân, hồ Gươm dịu dàng với lộc non xanh biếc, những cành hoa đào, hoa ban khoe sắc rực rỡ không khí lễ hội, du xuân lan tỏa khắp nơi. Mùa hè, hồ Gươm là nơi tránh nóng lý tưởng, với những hàng cây cổ thụ xanh mát rủ bóng xuống mặt nước ánh nắng làm nổi bật màu đỏ của cầu Thê Húc. Mùa thu, đây được coi là mùa đẹp nhất của hồ Gươm anh nắng vàng dịu nhẹ, lá sấu rụng vàng khắp phố, mặt hồ phẳng lặng như gương, mang lại cảm giác lãng mạn, hoài niệm. Mùa Đông, hồ Gươm chìm trong sương sớm, mang vẻ đẹp tĩnh lặng, trầm mặc. Hình ảnh tháp Rùa mờ ảo trong làn sương tạo nên một bức tranh thủy mặc huyền bí.

Xung quanh hồ Hoàn Kiếm là các công trình tiêu biểu của nhiều thời kỳ lịch sử từ đền Ngọc Sơn mang đậm kiến trúc cổ kính, đến bưu điện Hà Nội với lối kiến trúc Pháp cổ điển, và các trung tâm thương mại hiện đại. Sự pha trộn này khiến hồ Gươm không chỉ là nơi ngắm cảnh mà còn là trung tâm thương mại, dịch vụ, và du lịch sầm uất. Hồ Hoàn Kiếm không chỉ là một danh lam thắng cảnh mà còn là di sản vật thể và phi vật thể quý giá, gắn liền với tâm hồn người Việt.

Trong nhiều thế kỷ, hồ Hoàn Kiếm là nơi sinh sống của loài rùa Hoàn Kiếm (hay còn gọi là rùa mai mềm khổng lồ). Sự hiện diện của cụ Rùa được coi là hiện thân của Rùa thần trong truyền thuyết, càng làm tăng thêm tính thiêng liêng và huyền thoại của hồ. Mặc dù cá thể rùa cuối cùng được biết đến đã qua đời, câu chuyện và hình ảnh của cụ Rùa vẫn luôn là một phần không thể thiếu trong ký ức và tâm linh của người dân thủ đô, tượng trưng cho sự trường tồn của lịch sử.

Với vẻ đẹp thanh bình và câu chuyện truyền thuyết sâu sắc, Hồ Hoàn Kiếm đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho thi ca, âm nhạc và hội họa. Nhiều tác phẩm văn học, bài hát nổi tiếng đã ra đời từ cảm xúc về hồ Gươm, ca ngợi vẻ đẹp và ý nghĩa lịch sử của nó. Hồ Gươm là chứng nhân thầm lặng, chứng kiến bao thăng trầm của lịch sử, từ những ngày kháng chiến đến thời kỳ đổi mới. Hồ Hoàn Kiếm xứng đáng là "trái tim" của Hà Nội. Nơi đây là sự kết hợp hoàn hảo giữa vẻ đẹp thiên nhiên thơ mộng và chiều sâu văn hóa lịch sử. Dù qua bao năm tháng, hồ Gươm vẫn giữ nguyên được sự cuốn hút đặc biệt, là điểm hẹn của tình yêu, của ký ức, và là nơi du khách tìm thấy sự bình yên giữa lòng thành phố nhộn nhịp. Đến với Hà Nội, không thể không ghé thăm hồ Hoàn Kiếm để cảm nhận trọn vẹn nét đẹp ngàn năm văn hiến của thủ đô./.