♦GS.TS. Nguyễn Chí Bền

      Không gian của hội Gióng, khởi nguyên là vùng xứ Bắc hay Kinh Bắc. Biến đổi ranh giới địa lý trong lịch sử đến hiện nay, vùng lưu hành hội Gióng chủ yếu vẫn nằm ờ bờ bắc của sông Hồng. Chủ thể sáng tạo, bảo tồn, tổ chức hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc nói riêng và các làng xã khác nói chung là những nông dân Việt sống bằng nghề trồng lúa nước. Nếu hằng số của văn hóa Việt nơi châu thổ Bắc Bộ là nông dân - nông nghiệp lúa nước và xóm làng thì các hằng số ấy cho đến hiện tại, nó vẫn tồn tại gần như nguyên vẹn. Chính những điều ấy lý giải vì sao lễ hội về người anh hùng làng Phù Đổng có sức sống lâu đời trong lịch sử. 

         Thánh Gióng là một nhân vật huyền thoại, được người dân thiêng hóa, lịch sử hóa trở thành nhân vật của tín ngưỡng. Huyền thoại về Thánh Gióng được biến đổi qua thời gian, chứ không phải đã ổn định ngay từ đầu. Típ truyện về một người anh hùng chống ngoại xâm, bảo vệ cộng đồng, bảo vệ đất nước, lúc sinh ra trong hoàn cảnh không bình thường, vụt lớn dậy trở thành người anh hùng ra trận đánh giặc khá phổ biến trong huyền thoại của các dân tộc trên thế giới. Trên lát cắt đồng đại, huyền thoại về người anh hùng làng Gióng này có thể chia ra làm ba chặng với các mô típ như sau:

a. Chặng sinh thành:

-         Người mẹ dẫm phải vết chân thần kỳ.

-         Người mẹ mang thai hơn 3 năm, cậu bé sinh ra ba năm không biết nói cười.

-         Lớn lên đột biến (vươn vai lớn bổng), họ hàng, làng xã nuôi dưỡng với cơm, cà.

-         Theo lệnh vua,triều đình và làng xã trang bị các vũ khí bằng sắt (giáp sắt, ngựa sắt, roi sắt) cho người anh hùng ra trận đánh giặc.

 b. Chặng đánh giặc:

-         Ra trận cùng với những tướng lĩnh khác.

-         Đánh giặc gẫy roi sắt, nhổ tre làm vũ khí đánh giặc.

-         Đánh thủy quái.

c. Chặng hóa thân:

-         Bay về trời, không màng danh lợi nơi cõi trần.

-         Phù hộ các vương triều đời sau đánh giặc ngoại xâm.

Như vậy, có thể thấy huyền thoại Thánh Gióng thuộc típ truyện người anh hùng đánh giặc ngoại xâm cho cộng đồng, sinh ra để gánh vác nhiệm vụ chống giặc ngoại xâm cho cộng đồng cư dân châu thổ sông Hồng. Típ truyện người anh hùng được sinh ra trong hoàn cảnh khác thường => nghe lời kêu gọi đi đánh giặc => cộng đồng trang bị cho vũ khí => đi đánh giặc => chiến thắng => trở về là một típ truyện quen thuộc về người anh hùng chống giặc ngoại xâm đem lại hòa bình cho cộng đồng, cho dân tộc. Không chỉ là típ truyện của riêng người Việt mà là típ truyện mang tính nhân loại. Nhưng sự độc đáo chính ở mô típ bay về trời của huyền thoại Thánh Gióng sau khi hoàn thành nhiệm vụ đánh giặc ngoại xâm. Đây là mô típ đẹp nhất, lãng mạn nhất trong típ truyện về người anh hùng chống giặc ngoại xâm của người Việt, mà ít thấy trong típ truyện về người anh hùng chống ngoại xâm của nhiều dân tộc ở Việt Nam và phần nào trong típ truyện về người anh hùng chống ngoại xâm của các dân tộc khác trên thế giới.

Hội Gióng đền Sóc có lễ rước 8 lễ vật và lễ tế của các thôn làng

Giá trị của hội Gióng đầu tiên là sự tồn tại của nhiều lớp văn hóa - tín ngưỡng đã lắng đọng trong huyền thoại và lễ hội ở đây. Trước hết là tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên. Hình tượng một vị thần tự nhiên còn lại trong dân gian như một mẫu đề thần thoại, gợi cho chúng ta một liên tưởng, đó chính là típ truyện về nhân vật thần kỳ gắn bó với buổi hồng hoang của lịch sử nhân loại. Tiếc là do nhiều nguyên nhân, thần thoại của người Việt đã vỡ vụn ra khi tiếp xúc với văn hóa phương Bắc, không thành hệ thống mà chỉ còn những mảnh vụn, những mẫu đề huyền thoại. Những câu đồng dao ở xứ Nghệ từng kể về những con người kỳ vĩ ấy:

"Ông tát bể

Ông kể sao

Ông đào cây

Ông xây rú"

Vì thế, tầng văn hóa - tín ngưỡng cổ xưa của người Việt cổ trong huyền thoại về ông Gióng chính là dấu vết của ông Đổng. Dân gian đã huyền thoại hóa một hiện tượng tự nhiên thành một tín ngưỡng, một nhân vật để phụng thờ. Cũng không phải ngẫu nhiên mà trong vùng Phù Đổng trước đây còn một miếu cổ thờ ông Đổng và người ta cúng ông bằng bát cơm, đĩa cà, cúng chay vào tiết mưa dông (ngày 9 tháng 4 âm lịch). Mùa thu hoạch cà, người ta dành riêng cho ông Đổng một sào cà để ông về ông hái, còn các ruộng khác bên cạnh cây cà, người ta cắm những que tre dài, một đầu vót thành xơ như bông để dành cho ông Đổng, kẻo ông hái cà hại đến ruộng cà. Ông Đổng chính là vị thần sấm sét, mưa giông, cho nên ông xuất hiện trong đêm mưa gió là vậy. Cũng chính huyền thoại ấy đã khiến Hội Gióng ở Phù Đổng được thực hiện vào ngày 9 tháng 4 âm lịch. Giáo sư Trần Quốc Vượng quả chí lý khi "mệnh danh hội Gióng là tết mưa dông"[1]. Bởi lẽ đây là thời kỳ cuối của lễ hội mùa xuân, đầu tháng tư âm lịch là bắt đầu mùa mưa ở châu thổ Bắc Bộ để:

"Tháng tư cày vỡ ruộng ra

Tháng năm gieo mạ chan hòa nơi nơi."

Hội Gióng là hội bắt đầu vòng quay mới của chu kỳ vòng đời cây lúa, của một mùa vụ mới. Cùng với tín ngưỡng thờ thần sấm sét, mưa giông, hội Gióng còn có tín ngưỡng thờ cây, đá. Mọi điều liên quan đến giặc ngoại xâm mà Thánh Gióng tiêu diệt đều liên quan đến đá. Ngựa đá, cọc buộc ngựa của giặc Ân ở vùng Châu Cầu là một trụ đá. Tất cả đều gợi đến một tín ngưỡng cổ xưa của cư dân Việt. Trên đỉnh núi Sóc, theo các bô lão trong vùng, xưa kia còn một ngôi miếu cổ rất thiêng, trong miếu có một tảng đá lớn, tục truyền trên tảng đá ấy có dấu chân ông Đùng in lõm sâu xuống. Cũng là tín ngưỡng liên quan đến thờ phụng các hiện tượng tự nhiên trong hội Gióng còn có tín ngưỡng thờ mặt trời. Ở đền Phù Đổng và đền Sóc đều có một con ngựa trắng bằng gỗ trong điện thần. Chính đây là biểu tượng của tín ngưỡng thờ mặt trời. Tư duy huyền thoại dùng hình tượng ngựa hay xe ngựa để tượng trưng cho mặt trời. Phải nói rằng, với những cư dân mà phương thức canh tác là trồng lúa nước thì tín ngưỡng thờ mặt trời là trọng yếu với họ. Vì vậy, huyền thoại về Thánh Gióng và linh vật trong di tích vẫn như nhắc nhở về tín ngưỡng thờ mặt trời của văn hóa Đông Sơn, từng hiện diện với cư dân Việt nơi đây, như ý kiến của GS. Trần Quốc Vượng: "Một vết tích Đông Sơn còn tồn tại nơi hội Gióng là tục thờ mặt trời. Mặt trời Đông Sơn đã chuyển từ biểu tượng ngôi sao giữa mặt trống đồng với những cảnh chim bay ngược chiều kim đồng hồ sang biểu tượng con ngựa trắng ở đền Gióng và con ngựa sắt ở huyền tích Gióng[2]. Cũng cần lưu ý trang phục của các "tướng giặc" theo ghi chép của Bắc Ninh tỉnh khảo dị: "Người con gái nào làm tướng thì thân mặc quần áo màu đỏ, đầu đội mũ võ"[3] và trang phục của người đóng vai Thiên vương cũng mặc quần áo đỏ như vậy, đều là những biểu tượng có hồi quang của tín ngưỡng thờ mặt trời. Biểu tượng rõ nhất của tín ngưỡng thờ mặt trời là trò diễn đánh cờ lệnh của ông hiệu Cờ (người tượng trưng cho ông Gióng). Ba ván cờ thuận, ba ván cờ nghịch mà ông hiệu Cờ thực hiện ở Đống Đàm, Soi Bia. Màu của lá cờ tượng trưng cho mặt trời. Đánh cờ lệnh chính là miêu tả sự vận động của mặt trời theo thời gian của một ngày: từ đông sang tây ban ngày và từ tây sang đông ban đêm. Nghi thức Thánh Gióng ra trận đánh giặc ở ngày hội cũng được tiến hành vào lúc chính ngọ (giữa trưa). Hành trình của Thánh Gióng, nơi chiến trường theo huyền thoại từ đông (núi Châu Sơn) về tây (núi Sóc) để về trời chính là sự vận động của mặt trời từ đông sang tây.

(Còn tiếp…)