♦GS.TS. Nguyễn Chí Bền

(tiếp theo và hết)  

Cùng với tín ngưỡng thờ thần tự nhiên, thờ mặt trời, tín ngưỡng phồn thực là tín ngưỡng thờ tổ nghề. Có thể thấy mờ ảo trong chân dung người anh hùng Thánh Gióng bóng dáng của một vị tổ nghề. Ngựa sắt của người anh hùng làng Phù Đổng thét ra lửa, làm cháy những bụi tre làng mà nay dấu vết hiện tồn là những bụi tre đằng ngà, phải chăng chỉ là một sự huyền thoại hóa để vị tổ nghề trở nên lung linh, xa mờ, thiêng liêng trong con mắt của người dân thờ phụng. Vì thế, chân dung ban đầu của người anh hùng có lẽ là một anh hùng văn hóa, một ông tổ nghề. Nói cách khác, huyền thoại về người anh hùng làng Phù Đổng là ảnh xạ của những thành tựu trong chế tác đồng sắt của cư dân Việt cổ. 

        Như vậy là từ các mảnh vụn thần thoại trong vùng văn hóa tín ngưỡng thờ Thánh Gióng có thể hình dung các lớp văn hóa tín ngưỡng cổ xưa được chảy âm ỉ như một mạch nước ngầm không vơi cạn đến hôm nay, nhưng dưới một dòng chủ lưu: Tín ngưỡng thờ cúng người anh hùng chống ngoại xâm. Sự vận động của các lớp văn hóa - tín ngưỡng ở đây đã hoàn thiện chân dung người anh hùng chống ngoại xâm với các mô típ như chúng ta thấy trong hệ thống thần tích, văn bia cho đến cuối thế kỷ XVI. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, Thánh Gióng đã trở thành biểu tượng mang tính đa diện, thể hiện những phẩm chất và hành động của người anh hùng chống ngoại xâm, người bảo trợ cho mùa màng, người mang mưa gió thuận hòa đến các làng quê lại là thần chống lụt - người hiện thân mẫu mực cho sự trung hiếu, người được các vương triều quân chủ và dân gian nối đời thờ tự, tín tưởng v.v… Nhiều lớp phù sa văn hóa - tín ngưỡng đã lắng đọng, để rồi trên lát cắt đồng đại là chân dung một người anh hùng chống ngoại xâm hùng tráng, thơ mộng và đẹp đẽ. Sức hấp dẫn và cuốn hút của hình tượng Thánh Gióng và hội Gióng chính ở phương diện ấy. Sáng tạo của cư dân Việt vùng Kinh Bắc nói riêng, vùng châu thổ Bắc Bộ nói chung có thể nói là một sáng tạo văn hóa mang tầm nhân loại. Các trò diễn trong hội Gióng ở đền Phù Đổng được sắp xếp theo mô hình của một trận đánh. Diễn trường của lễ hội thật rộng lớn,và chính là trận địa để người anh hùng đánh giặc.

Nghi lễ rước ngựa Gióng

Giá trị của hội Gióng ở đền Phù Đổng là dân gian đã làm thiêng hoá, vật chất hóa một trong những anh hùng ca hay nhất của người Việt bằng một hệ thống diễn xướng mang tính biểu tượng, đầy tính sáng tạo của dân gian với những biểu tượng độc đáo. Diễn xướng của Hội Gióng ở đền Phù Đổng là sáng tạo văn hóa của nguời Việt qua hàng ngàn năm lịch sử: Ngựa sắt phun ra lửa trong truyền thuyết được tạc thành ngựa gỗ sơn màu đỏ (hoặc màu trắng), thờ trong đền Phù Đổng và đền Sóc để kéo ra trận trong ngày hội. Vai các ông hiệu Cờ, hiệuTrống, hiệu Chiêng, hiệu Tiểu cổ, những nghệ nhân của phường hát Ải Lao, phù giá, tướng giặc,v.v… đều là những người dân trong làng xã vào vai nhân vật biểu trưng, khiến Hội Gióng ở đền Phù Đổng là hội trận độc nhất vô nhị trong kho tàng lễ hội cổ truyền ở Việt Nam. Hội Gióng ở đền Sóc, ngoài lễ tắm tượng Thánh Gióng còn có nghi thức rước hoa tre vào đền dâng Thánh. Hoa tre là khúc tre được vót thành bông nhuộm nhiều màu sắc, phổ biến nhất là màu vàng. Nghi thức chém tướng giặc được diễn xướng một cách tượng trưng bằng hiệu lệnh múa cờ.

 Là một hội trận, nhưng tư tưởng hòa bình vẫn là tư tưởng chính mà người Việt muốn truyền lại cho muôn đời. Bởi lẽ, xong hội trận ,vũ khí được xếp vào đền, đội quân của Thánh Gióng lẫn tướng giặc đều cùng thụ lộc của Thánh Gióng tại đền Phù Đổng một cách vui vẻ.

Vì thế, hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc như một bảo tàng văn hóa, lưu giữ nhiều lớp phù sa văn hóa - tín ngưỡng, như nhận xét của GS.TS Nguyễn Văn Huyên trước Cách mạng tháng Tám năm 1945: "Lễ hội này ẩn tàng cả hệ tư tưởng đạo lý và triết học, nhằm thể hiện sự hòa hợp trong gia đình, trong quốc gia. Lễ hội cũng hướng vào một ước mong thiên hạ thái bình… Đây thực sự là một lễ hội của hòa bình và an lạc”[1]. Ước mong về một đất nước thái bình, khát vọng về một thiên nhiên mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu là thông điệp của cư dân Việt gửi gắm trong hội Gióng đưa di sản đến với cộng đồng nhân loại. Vì thế, Ủy ban liên chính phủ theo Công ước năm 2003 của UNESCO tại kỳ họp thứ 5 từ ngày 15 - 11 đến ngày 19 - 11 - 2010 ở thành phố Nairobi - thủ đô của Cộng hòa Kenya đã vinh danh Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. /.