♦ThS. Nguyễn Văn Hoàn

Từ lâu, Hà Nội – Thăng Long đã được xem là mảnh đất địa linh nhân kiệt, nơi hội tụ và tỏa sáng của nhiều bậc hiền tài trong lịch sử dân tộc. Với vị thế là kinh đô trong suốt nhiều thế kỷ, Thăng Long – Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị mà còn là không gian quy tụ trí tuệ, nhân cách và tài năng từ khắp mọi miền đất nước. Chính môi trường đặc biệt ấy đã góp phần hình thành nên lớp lớp danh nhân, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử, văn hóa và đời sống tinh thần của Thủ đô.

Trong dòng chảy ấy, nhiều nhân vật lịch sử và văn hóa đã gắn tên tuổi mình với những biểu trưng quen thuộc của Hà Nội. Truyền thuyết về vua Lê Lợi và Hồ Hoàn Kiếm, hay hình ảnh Tháp Bút – Đài Nghiên bên hồ Gươm gắn với Nguyễn Văn Siêu, là những minh chứng tiêu biểu cho mối quan hệ bền chặt giữa danh nhân và không gian văn hóa của Thủ đô. Bên cạnh đó, còn có nhiều trí thức, nhà văn hóa, nghệ sĩ và nhà khoa học khác đã góp phần làm rạng rỡ diện mạo Hà Nội qua các thời kỳ, để lại dấu ấn lâu dài trong ký ức đô thị và đời sống tinh thần của người dân.

Trên nền tảng truyền thống lâu đời đó, Hà Nội cũng là nơi gắn bó mật thiết với những danh nhân có tầm ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi quốc gia. Trong số các bậc hiền tài của Thăng Long – Hà Nội, có ba nhân vật tiêu biểu đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) vinh danh, gồm Nguyễn Trãi, Chu Văn An và Hồ Chí Minh. Sự ghi nhận của UNESCO không chỉ khẳng định giá trị to lớn của các danh nhân này, mà còn cho thấy vai trò đặc biệt của Hà Nội trong việc hình thành và lan tỏa những giá trị văn hóa, tư tưởng mang ý nghĩa nhân loại.

Nguyễn Trãi (1380–1442) – Danh nhân văn hóa thế giới

Nguyễn Trãi sinh năm 1380 tại Thăng Long, trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và yêu nước. Ông sống trong giai đoạn lịch sử đầy biến động, khi đất nước bị nhà Minh đô hộ, và đã sớm hình thành ý chí đấu tranh giành lại độc lập cho dân tộc.

Trong sự nghiệp chính trị, Nguyễn Trãi là công thần khai quốc triều Lê sơ, giữ vai trò quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo. Với tư cách là quân sư và nhà hoạch định chiến lược, ông không chỉ góp phần vào thắng lợi quân sự mà còn đảm nhiệm việc xây dựng nền tảng tư tưởng cho quốc gia độc lập. Tác phẩm Bình Ngô đại cáo (1428) do ông soạn thảo được xem là bản tuyên ngôn khẳng định chủ quyền dân tộc và quyền sống của nhân dân, thể hiện tư tưởng “lấy dân làm gốc” và khát vọng hòa bình.

Nguyễn Trãi - Danh nhân Văn hóa Thế giới, nhà quân sự lỗi lạc, nhà chính trị thiên tài (Nguồn: Tạp chí người Hà Nội online)

Bên cạnh vai trò chính trị, Nguyễn Trãi còn là nhà văn hóa lớn. Ông để lại nhiều tác phẩm có giá trị về văn học, lịch sử và địa lý như Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập, Dư địa chí. Đặc biệt, Quốc âm thi tập đánh dấu bước phát triển quan trọng của chữ Nôm, góp phần khẳng định vị trí của tiếng Việt trong đời sống văn hóa dân tộc.

Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi, UNESCO đã ra nghị quyết vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới, ghi nhận những đóng góp to lớn của ông trong lĩnh vực chính trị, văn học và tư tưởng nhân văn. Đây là sự khẳng định quốc tế đối với giá trị tư tưởng của Nguyễn Trãi, đồng thời nâng cao vị thế của văn hóa Việt Nam trên trường thế giới.

Chu Văn An (1292–1370) – Nhà giáo tiêu biểu, danh nhân văn hóa

Chu Văn An sinh năm 1292 tại vùng đất nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội. Ông được biết đến trước hết với tư cách là một nhà giáo lớn, người đã đặt nền móng cho truyền thống giáo dục coi trọng đạo đức và nhân cách trong lịch sử Việt Nam.

Chu Văn An - "Người thầy của muôn đời" (Nguồn: Bảo tàng lịch sử VN)

Dưới triều Trần, Chu Văn An được mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám – đứng đầu cơ sở giáo dục cao nhất của quốc gia. Tuy nhiên, điều làm nên giá trị lớn nhất của ông không chỉ nằm ở chức vị mà ở nhân cách và khí tiết của một trí thức chân chính. Khi triều đình suy thoái, Chu Văn An đã dâng “Thất trảm sớ”, xin vua xử chém bảy gian thần nhằm giữ gìn kỷ cương và đạo lý. Khi không được chấp thuận, ông từ quan, về ở ẩn và tiếp tục dạy học, giữ trọn sự thanh liêm và chính trực.

Trong tư tưởng giáo dục, Chu Văn An coi trọng việc “dạy người” hơn “dạy chữ”, đặt nền tảng cho quan niệm giáo dục toàn diện, lấy đạo đức làm gốc. Hình ảnh của ông trở thành biểu tượng tiêu biểu cho truyền thống “tôn sư trọng đạo” và tinh thần liêm chính của trí thức Việt Nam.

Năm 2019, UNESCO phối hợp với Việt Nam tổ chức kỷ niệm 650 năm ngày mất Chu Văn An, qua đó tôn vinh ông là nhà giáo tiêu biểu, danh nhân văn hóa, ghi nhận những đóng góp của ông đối với giáo dục và tư tưởng nhân văn. Việc vinh danh Chu Văn An cho thấy những giá trị đạo đức và giáo dục của Việt Nam có sức lan tỏa vượt thời gian và không gian.

Hồ Chí Minh (1890–1969) – Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất

Hồ Chí Minh sinh năm 1890 tại Nghệ An, nhưng Hà Nội là nơi gắn bó sâu sắc với sự nghiệp cách mạng của Người. Chính tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, ngày 2/9/1945, Người đã đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc.

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh không chỉ là nhà lãnh đạo kiệt xuất mà còn là một nhà văn hóa lớn. Người tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, kết hợp với truyền thống dân tộc để hình thành tư tưởng giải phóng dân tộc gắn liền với hòa bình, độc lập, tự do và hạnh phúc của con người. Những giá trị này thể hiện rõ trong các tác phẩm chính luận, bài viết, bài nói chuyện và trong chính phong cách sống giản dị, nhân văn của Người.

Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc Việt Nam, nhà văn hóa kiệt xuất (Ảnh tư liệu)

Năm 1987, UNESCO đã thông qua nghị quyết kỷ niệm 100 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, vinh danh Người là Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa kiệt xuất của Việt Nam. Nghị quyết nhấn mạnh rằng tư tưởng và sự nghiệp của Hồ Chí Minh đã đóng góp tích cực vào cuộc đấu tranh chung của các dân tộc vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Việc UNESCO vinh danh Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là sự ghi nhận đối với cá nhân Người, mà còn là sự khẳng định vị thế của tư tưởng nhân văn Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu.

Ý nghĩa của việc UNESCO vinh danh các danh nhân gắn với Hà Nội

Việc UNESCO vinh danh Nguyễn Trãi, Chu Văn An và Hồ Chí Minh cho thấy những giá trị tư tưởng, đạo đức và văn hóa do các danh nhân Việt Nam tạo dựng có ý nghĩa phổ quát, phù hợp với những lý tưởng chung của nhân loại. Đồng thời, điều này khẳng định vai trò đặc biệt của Hà Nội – Thăng Long trong việc hình thành, nuôi dưỡng và lan tỏa các giá trị ấy.

Ba danh nhân, ba thời đại, nhưng cùng chung một cốt lõi: tinh thần nhân văn, khát vọng hòa bình, tôn trọng con người và trách nhiệm đối với cộng đồng. Đó cũng chính là nền tảng để Hà Nội được UNESCO trao tặng danh hiệu “Thành phố Vì hòa bình” năm 1999.

Nguyễn Trãi, Chu Văn An và Hồ Chí Minh là những danh nhân tiêu biểu gắn với Hà Nội, được UNESCO vinh danh vì những đóng góp xuất sắc trong lĩnh vực văn hóa, tư tưởng và nhân văn. Sự ghi nhận của UNESCO không chỉ tôn vinh cá nhân các danh nhân, mà còn khẳng định giá trị bền vững của văn hóa Việt Nam trong dòng chảy văn minh nhân loại./.

----------------------------------------------

Tài liệu tham khảo

1.      UNESCO. Resolution 20 C/4.351 – Commemoration of the 600th anniversary of the birth of Nguyen Trai. 1980.

2.      UNESCO. Resolution 24 C/18.65 – Commemoration of the 100th anniversary of the birth of President Ho Chi Minh. 1987.

3.       UNESCO & Chính phủ Việt Nam. Kỷ niệm 650 năm ngày mất Chu Văn An (1370–2020). Hà Nội, 2019.

4.      Nguyễn Vinh Phúc (chủ biên). Danh nhân Hà Nội. Nhà xuất bản Hà Nội, 2006.

5.      Viện Sử học – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Lịch sử Thăng Long – Hà Nội, tập I–II. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, 2010.

6.      Ban Tuyên giáo Trung ương. Hồ Chí Minh – Danh nhân văn hóa thế giới. Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật, 2010.