♦ GS.TS. Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Quang Ngọc

         Hành trình lịch sử

         Cổ Loa - Trung tâm của Văn minh Sông Hồng, kinh đô của thời đại dựng nước

Địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay là cái nôi của nền Văn minh Sông Hồng, trong đó Cổ Loa là trung tâm nhân lõi. Tại đây Khảo cổ học đã phát hiện các di tích xác nhận sự xuất hiện của con người liên tục từ văn hóa Phùng Nguyên (cách ngày nay 4.000 năm) qua Đồng Đậu (3.500 năm) đến Gò Mun (3.000 năm) và Đông Sơn (2.800 năm). Đặc biệt cả một hệ thống tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn thuộc sơ kỳ của thời đại đồ Sắt như trống đồng loại I, lưỡi cày đồng, và nhiều công cụ sản xuất, đồ dùng, vũ khí bằng đồng, bằng sắt, xác nhận bước tiến vượt bậc của kỹ thuật sản xuất, năng suất lao động và khả năng chinh phục thiên nhiên và bảo vệ quê hương xứ sở. Đấy cũng chính là cơ sở quan trọng nhất để khi thành lập nước Âu Lạc và định đô Cổ Loa vào năm 208 TCN.

Lược đồ Thành Cổ Loa

Thành Cổ Loa gồm 3 vòng thành - hào khép kín là Nội, Trung và Ngoại với tổng chu vi trên 16 km, là một tòa thành quy mô lớn, tận dụng địa hình tự nhiên, kết hợp thủy bộ liên hoàn, tiện lợi cho cả phòng thủ và tấn công. Đây là tòa thành cổ nhất và đặc biệt nhất ở Đông Nam Á, đạt đến trình độ kiến trúc và nghệ thuật quân sự rất cao của các nước phương Đông. Thành Cổ Loa là một chỉ tiêu phản ánh tập trung sự phát triển nhiều mặt của nước Âu Lạc đời An Dương Vương. Nó không những chứng tỏ tài năng lao động sáng tạo, những tiến bộ về kỹ thuật xây dựng, về kỹ thuật và nghệ thuật quân sự của người Việt cổ, mà còn biểu thị một bước phát triển mới của Nhà nước Âu Lạc, của quyền lực xã hội, của sự phân hóa xã hội. Cổ Loa với tư cách là trung tâm chính trị, quân sự, kinh tế, xã hội và văn hóa của nước Âu Lạc, là đỉnh cao và biểu tượng sáng giá của nền văn minh Sông Hồng, phải được coi là đại diện tiêu biểu nhất, không chỉ cho kinh đô của các nhà nước Văn Lang - Âu Lạc ở phía Bắc, mà cho toàn bộ các kinh đô, đô thành của thời đại dựng nước đầu tiên trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

1.2. Những kinh thành, đô thành tiền thân của kinh đô Thăng Long

Từ năm 179 TCN, nước Âu Lạc bị rơi vào ách đô hộ của phương Bắc, Cổ Loa và vùng phụ cận trở thành tâm điểm của các cuộc đấu tranh chống nô dịch, chống đồng hóa. Không phải ngẫu nhiên mà cuộc khởi nghĩa Tây Vu Vương là cuộc khởi nghĩa lớn đầu tiên chống lại ách đô hộ của nhà Hán lại nổ ra trên đất Cổ Loa. Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng là cuộc khởi nghĩa toàn dân đầu tiên trong lịch sử Việt Nam bùng nổ ở cửa sông Hát (xã Hát Môn) lấy hai huyện Mê Linh, Chu Diên ở hai bên bờ sông Hồng, sông Đáy làm địa bàn căn bản, nhanh chóng giành thắng lợi trên phạm vi toàn quốc, kết thúc ách đô hộ hơn 200 năm của phương Bắc, mở ra tương lai phát triển mới của quốc gia dân tộc. Trên tầm cao của chiến thắng, Hai Bà Trưng quyết định mở nước, xưng Vương và xây dựng kinh đô Mê Linh ở ngay bên bờ sông Hồng (xã Mê Linh). Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng đã trở thành kỳ tích anh hùng có một không hai trong lịch sử dân tộc và cũng chưa từng có tiền lệ trong lịch sử nhân loại. Đây thật sự là cột mốc bản lề, cơ sở vững chắc và là định hướng cho toàn bộ quá trình phát triển, biến đổi của lịch sử đất nước.

Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (ảnh minh họa)

Tròn 500 năm sau, Lý Bí là người gốc ở Hoài Đức lại tiếp tục lấy địa bàn căn bản của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng làm trung tâm tập hợp lực lượng, phát động cuộc khởi nghĩa toàn dân thứ hai trong lịch sử dân tộc. Khi giành được thắng lợi trên phạm vi toàn quốc, năm 544 Lý Bí quyết định xưng Đế, thành lập nước Vạn Xuân, chọn vùng đất trung tâm phố cổ Hà Nội làm đất đóng đô. Sau khi bị quân nhà Lương đàn áp, Lý Nam Đế, Triệu Việt Vương và cả Hậu Lý Nam Đế tiếp tục dựa vào dòng sông Hồng để duy trì lực lượng, tấn công, phòng thủ, khôi phục lại vương triều và duy trì sự tồn tại của nhà nước Vạn Xuân cho đến năm 602.

Lỵ sở của chính quyền đô hộ phương Bắc lúc đầu đặt tại Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh), nhưng đến sau khi nhà nước Vạn Xuân bị đánh tan, nhà Tùy và sau đó là nhà Đường đã chuyển hẳn phủ đô hộ xuống khu vực huyện Tống Bình, tức là khu vực kinh đô của nhà nước Vạn Xuân trước đó. Thành Tống Bình và sau đó là thành Đại La đã trở thành tiêu điểm của các cuộc đấu tranh chống lại ách đô hộ của nhà Đường: Lý Tự Tiên, Đinh Kiến (687), Mai Thúc Loan (713-722), Phùng Hưng (766-791), Dương Thanh (819-820)… Năm 905, nhân cơ hội chính quyền trung ương của nhà Đường đang đứng trước nguy cơ sụp đổ, Khúc Thừa Dụ nổi dậy lật đổ chính quyền đô hộ của nhà Đường, tự xưng là Tiết độ sứ, đóng trị sở ở thành Đại La, xây dựng quyền tự chủ. Năm 931, Dương Đình Nghệ sau khi đánh bại cuộc tấn công xâm lược của Nam Hán, tiếp tục công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước của họ Khúc. Ngô Quyền là người làng Đường Lâm (Sơn Tây) từ sớm đi theo Dương Đình Nghệ, trở thành trung tâm quy tụ và tập hợp lực lượng toàn dân tộc làm nên trận chung kết lịch sử kết thúc nghìn năm Bắc thuộc. Ông quyết định mở nước, xưng Vương và đóng đô ở Cổ Loa để khẳng định quyết tâm tiếp nối sự nghiệp của Hùng Vương - An Dương Vương và được tôn vinh là vị Tổ Trung hưng đất nước.

(Còn tiếp...)