♦ GS.TS. Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Quang Ngọc

(tiếp theo và hết)

 Một cái nhìn tổng quan

         Địa bàn Hà Nội: Khai mở và trung tâm của các Kỷ nguyên văn minh lớn Việt Nam 

Địa bàn thành phố Hà Nội nằm ở trung tâm châu thổ Sông Hồng, nơi con người tụ cư sớm và đông đúc, nơi chứng kiến toàn bộ quá trình hình thành cộng đồng người Việt cổ, với sự ra đời của nền văn minh Sông Hồng. Cổ Loa dù chỉ là kinh đô của nước Âu Lạc trong 30 năm, nhưng thật sự đã trở thành đại diện sáng giá của Kỷ nguyên văn minh dựng nước đầu tiên, xác lập những cơ sở ban đầu nhưng rất vững chắc ý thức quốc gia dân tộc, là nguồn lực lớn nhất và cơ bản nhất để Hà Nội thành địa bàn đi đầu và giữ vai trò quyết định trong cuộc đấu tranh chống Bắc thuộc, chống đồng hóa, giành lại nền độc lập dân tộc.

Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng thắng lợi đã khôi phục lại đất nước và đóng đô ở Mê Linh trên bờ Bắc Sông Hồng. Cuộc khởi nghĩa Lý Bí bùng nổ trên vùng đất kinh đô Mê Linh xưa đã dẫn đến sự ra đời của Nhà nước Vạn Xuân và kinh đô Vạn Xuân ở cửa sông Tô Lịch và kinh thành Ô Diên ở cửa sông Nhuệ xưa. Điều này minh chứng một cách rõ ràng khuynh hướng dịch chuyển kinh đô - kinh thành xuống phía nam bám sát trục sông Hồng ở khu vực trung tâm thành phố Hà Nội ngày nay. Các trung tâm chính trị - hành chính của các chính quyền đô hộ Tùy - Đường sau đó cũng đã chuyển hẳn về khu vực thành Vạn Xuân xưa và như thế các thành Tống Bình, Đại La đã trở thành tiêu điểm của các cuộc đấu tranh giành và giữ quyền tự chủ, khẳng định bước trưởng thành mới của lực lượng dân tộc, tạo nguồn lực đủ mạnh để kết thúc vĩnh viễn một nghìn năm Bắc thuộc, mở ra thời kỳ độc lập lâu dài và phát triển cường thịnh của quốc gia Đại Việt.

Lý Thái Tổ quyết định dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, trên danh nghĩa là sự trở lại kinh thành Đại La, nhưng thực chất là tiếp nối truyền thống lâu đời của dân tộc từ kinh đô Cổ Loa cho đến kinh đô Vạn Xuân. Thăng Long - Đông Đô - Đông Kinh gần 8 thế kỷ liên tục là kinh đô, đế đô - trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa lớn nhất và tiêu biểu nhất của Kỷ nguyên văn minh Đại Việt rạng rỡ văn trị, võ công, một bước tiến huy hoàng của lịch sử đất nước.

Cuộc cách mạng Tháng Tám là cuộc cách mạng vĩ đại nhất trong toàn bộ tiến trình lịch sử Việt Nam, đã đã đưa Hà Nôi lên thành Thủ đô của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hà Nội trở thành trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về văn hóa, khoa học, giáo dục, kinh tế và giao dịch quốc tế của cả nước Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh - Kỷ nguyên độc lập tự do tiến lên văn minh hiện đại.

Kể từ thời đại dựng nước đầu tiên cho đến nay các kinh đô Cổ Loa, Mê Linh, Vạn Xuân, Ô Diên, Tống Bình, Đại La, Thăng Long, Đông Đô, Đông Kinh, Hà Nội gần như liên tục nối tiếp nhau đều được đặt trên địa bàn Hà Nội, biến Hà Nội thành trung tâm hội tụ, kết tinh, giao lưu, lan tỏa lớn nhất và mạnh nhất các giá trị lịch sử và văn hóa của cả nước. Hà Nội thực sự là căn cốt của toàn bộ lịch sử đất nước, là trung tâm và đỉnh cao của cả ba kỷ nguyên văn minh lớn Việt Nam. Đấy là vị thế lớn nhất và đặc biệt nhất của Hà Nội trong toàn bộ tiến trình lịch sử dân tộc mà không một đô thị nào hay một kinh thành nào khác của Việt Nam có thể sánh ngang được.

        Sông Hồng: Nhân lõi quyết định quá trình hình thành, biến đổi đô thị - kinh đô trên địa bàn Hà Nội từ xưa đến nay 

Lịch sử thế giới từng xác nhận sự hình thành và phát triển rực rỡ của nhiều nền văn minh nhân loại gắn với những dòng sông lớn. Nền văn minh sông Hồng và đô thị Cổ Loa - Vạn Xuân - Thăng Long - Hà Nội cũng có quá trình hình thành và biến đổi không nằm ngoài quy luật phổ biến này.

Ngay từ khi châu thổ sông Hồng thành hình thì người Việt cổ chủ yếu theo dòng sông Hồng tiến xuống khai phá, tìm mọi cách “sống chung với lũ” và tạo lập nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước. Sông Hồng là điều kiện tiên quyết là trung tâm của mọi hoạt động mưu sinh, trung tâm của mọi sáng tạo văn hóa của người Hà Nội. Từ quy hoạch đô thị cho đến kiến trúc phường phố, chợ búa, các làng nghề, phố nghề, các lễ hội, tín ngưỡng dân gian đến các hoạt động cung đình, các kỳ công chống ngoại xâm ở Đông Bộ Đầu, ở Chương Dương, Tây Kết, Hàm Tử… tất cả đều có hình bóng hay sự hóa thân của dòng sông Thiêng - Sông Mẹ. Đấy là nét đặc trưng và bản sắc nhất của văn hóa đô thị Thăng Long - Hà Nội cổ truyền.

Sông Hồng luôn giữ vai trò trung tâm quyết định toàn bộ quá trình lịch sử - văn hóa của các kinh đô - đô thị cổ truyền trên đất Hà Nội. Từ cuối thế kỷ XIX, sông Hồng và các chi lưu của nó rất ít được quan tâm, dần dần trở nên xa lạ, thậm chí trở thành hiểm họa trong đời sống cư dân Thủ đô. Phải đến đầu thế kỷ XXI, vai trò vốn có của sông Hồng mới được hồi phục và khẳng định vị trí trục phát triển chủ đạo của Thủ đô. Hà Nội đang trở lại với nhịp sống của thiên nhiên, với bề dầy truyền thống với xu thế phát triển chung của đất nước, khu vực và thời đại. Hàng nghìn năm qua sông Hồng luôn luôn ở vị trí trung tâm quyết định mọi hoạt động của cộng đồng cư dân, của toàn bộ quá trình hình thành và biến chuyển không gian lịch sử - văn hóa Thủ đô. Tựa núi, nhìn sông, hướng ra Biển Đông là mô hình thành tạo, là quy luật biến đổi và là định hướng phát triển của Hà Nội ngày xưa, ngày nay và mai sau.

Thủ đô Hà Nội: Không gian hội tụ - kết tinh - lan tỏa các giá trị văn hóa đặc trưng và tiêu biểu hàng đầu đất nước

Hà Nội là không gian lịch sử - văn hóa có lịch sử lâu đời và tập trung cao nhất của toàn bộ tiến trình lịch sử đất nước. Có sự kiện lịch sử trọng đại nào hàng nghìn năm qua lại không được quyết định từ đây, khai mở ở đây và tác động mạnh mẽ đến đây. Qua quá trình lịch sử lâu dài, kể từ khi có con người xuất hiện trên vùng đất Hà Nội, nhất là từ khi An Dương Vương xây thành Cổ Loa, Lý Nam Đế dựng đô Vạn Xuân, Lý Thái Tổ định đô Thăng Long và cho đến nay Hà Nội liên tục là trung tâm đầu não của cả nước, nên đã tạo lập một hệ thống di sản văn hóa vô cùng phong phú, đa dạng với những giá trị mang tính hội tụ, chắt lọc, kết tinh tiêu biểu và tỏa sáng của lịch sử - văn hóa dân tộc. Di sản văn hóa của Hà Nội tập trung rất cao ở các vùng kinh đô, đô thành, đô thị, trải dọc theo hai bờ sông Hồng, phản ánh đặc trưng và bản sắc văn hóa sông nước có cội nguồn từ văn minh sông Hồng và được duy trì mãi về sau. Trên khắp đất nước Việt Nam, không có địa phương nào hội được số lượng rất lớn với các di sản văn hóa tiêu biểu như ở Hà Nội. Đây là nguồn tài nguyên đặc biệt qúy giá, là nguồn lực hàng đầu cho Hà Nội khai thác xây dựng và phát triển bền vững Thủ đô.

Nhà hát lớn Hà Nội.

Người Hà Nội - Kết tinh văn hóa dân tộc và phẩm chất riêng có của Kinh Kỳ, nguồn lực to lớn và quyết định nhất để Hà Nôi dẫn đầu cả nước bước sang Kỷ nguyên mới

Hà Nội là đất tụ thủy, tụ nhân, tụ tài, tụ lực, cùng với các lớp cư dân bản địa từ thời dựng nước đầu tiên là các lớp cư dân tứ xứ, anh tài bốn phương đổ về. Hầu hết các giá trị tinh hoa của dân tộc, của giống nòi đều được hội tụ về đây và lan tỏa từ đây. Những hoàng đế anh minh, những danh tướng thiên tài, những danh nhân kiệt xuất, cho đến những người dân nếu không được sinh ra ở đây thì cũng chọn nơi đây làm nơi lập nghiệp và cống hiến.

Thành tựu lao động sáng tạo của các thế hệ người Hà Nội trong vai trò hội tụ và kết tinh các giá trị lịch sử - văn hóa dân tộc và hiện hữu với những tên tuổi các anh hùng dân tộc, các danh nhân văn hóa, những người lao động tài giỏi và thành công trên tất cả các lĩnh vực đã kết quyện và định hình thành những phẩm chất nhân cách đặc trưng và truyền thống tốt đẹp của người Hà Nội. Đó là tinh thần yêu nước và ý chí tự lập, tự cường; truyền thống đoàn kết và tinh thần nhân ái, hòa hiếu, bao dung; truyền thống lao động sáng tạo; truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo; truyền thống văn minh thanh lịch trong cuộc sống và trong ứng xử…

Nguồn lực con người là nguồn lực lớn nhất, là lợi thế căn bản và giữ vai trò quyết định tương lai phát triển của Hà Nội. Vì thế phát huy tối đa nhân tố con người, xây dựng con người Hà Nội thanh lịch, văn minh, phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại chính là chìa khóa thành công của công cuộc xây dựng Thủ đô Văn hiến - Văn minh - Hiện đại, thành phố kết nối toàn cầu, để Hà Nội trở thành mẫu hình và dẫn đầu cả nước bước sang kỷ nguyên mới./.