M

♦ThS. Đặng Thị Ánh Tuyết

úa rối nước là một loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo của Việt Nam, không chỉ là biểu tượng của văn hóa dân gian mà còn là di sản văn hóa quý giá được truyền lại qua nhiều thế hệ. Ra đời từ những vùng quê Bắc Bộ, múa rối nước đã phát triển mạnh mẽ và trở thành một điểm nhấn quan trọng trong nghệ thuật dân gian Việt Nam. Loại hình nghệ thuật này đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, là niềm tự hào của dân tộc Việt nói chung, và của người dân Thủ đô Hà Nội nói riêng. 

         Múa rối nước có lịch sử hàng nghìn năm, bắt nguồn từ các làng quê miền Bắc Việt Nam. Từ thời xa xưa, múa rối nước đã xuất hiện trong các dịp lễ hội, nhằm tôn vinh các vị thần, cầu mưa thuận gió hòa và mang lại niềm vui cho người dân làng quê. Các nghệ nhân đã sáng tạo ra loại hình múa này để phục vụ cho cộng đồng, sử dụng môi trường tự nhiên sẵn có là mặt nước tại các ao, hồ, đầm lầy. Thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của múa rối nước là vào triều đại nhà Lý (thế kỷ XI), khi nó trở thành một hình thức nghệ thuật cung đình được tổ chức trong các lễ hội lớn. Ngày nay, múa rối nước không chỉ tồn tại ở các làng quê Bắc Bộ mà còn được biểu diễn tại nhiều nhà hát lớn trên cả nước. Lịch sử đã cho thấy, nghệ thuật rối nước được hình thành chủ yếu ở khu vực đồng bằng sông Hồng - cái nôi của nền văn minh cổ của dân tộc Việt Nam, là khu vực với nhiều sông, ngòi, hồ, ao, gắn bó mật thiết với đời sống vật chất và tinh thần của cư dân trồng lúa nước. Hoạt động của múa rối nước dân gian Việt Nam gắn với tín ngưỡng làng xã, vừa để lễ bái thờ cúng thần linh, vừa để góp vui trong những dịp lễ, hội làng, ngày vui hay những ngày Tết.

        Tại Hà Nội, địa phương được coi là “cái nôi” của nghệ thuật trình diễn dân gian múa rối nước nổi tiếng là làng Đào Thục, xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh (cũ). Tại đây, nghề rối nước đã xuất hiện khoảng 300 năm, được sáng tạo và truyền dạy từ ông tổ nghề Nguyễn Đăng Vinh. Là một trong những làng nghề truyền thống đầu tiên của môn nghệ thuật này, ngôi làng nhỏ thuộc địa phận xã Thụy Lâm, Đông Anh đã duy trì, gìn giữ và phát triển được nghệ thuật múa rối nước cho đến tận ngày nay. Múa rối nước Đào Thục đã trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc được các nghệ nhân, nhân dân duy trì và phát triển nằm trong các tour du lịch tham quan, tìm hiểu của thành phố Hà Nội thu hút hàng vạn lượt khách đến tham dự, thưởng thức. Với nỗ lực giữ gìn di sản độc đáo này, năm 2023, Bộ VHTT&DL đã ban hành Quyết định 473/QĐ-BVTTTDL ghi danh nghệ thuật múa rối nước Đào Thục vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

         Múa rối nước không chỉ là một loại hình nghệ thuật giải trí mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử vô cùng quan trọng. Thứ nhất, nó phản ánh cuộc sống lao động và sinh hoạt của người nông dân Việt Nam. Các con rối trong vở diễn thường tái hiện những hoạt động hàng ngày như cày cấy, chăn trâu, bắt cá, hay tổ chức lễ hội. Thứ hai, múa rối nước còn là cách người Việt lưu giữ và truyền tải những câu chuyện dân gian, truyền thuyết, thần thoại qua nhiều thế hệ. Thứ ba, múa rối nước còn thể hiện tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ của người Việt. Trong điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt, người dân đã tìm cách biến nước thành sân khấu và tạo nên một loại hình nghệ thuật độc đáo, có một không hai trên thế giới.

        Trong múa rối nước, các con rối được làm từ gỗ, được trang trí bằng màu sắc rực rỡ và có nhiều hình dáng khác nhau, từ những nhân vật trong câu chuyện dân gian, thần thoại, đến các loài động vật. Nghệ nhân đứng sau một màn tre, điều khiển các con rối qua hệ thống dây kéo dưới mặt nước, tạo ra những động tác sinh động, tự nhiên. Một yếu tố quan trọng trong biểu diễn múa rối nước là âm nhạc. Các nhạc cụ truyền thống như trống, sáo, đàn bầu, đàn tranh thường được sử dụng để tăng cường hiệu ứng và làm nổi bật những tình tiết của vở diễn.

        Nhân vật trong rối nước được hình thành hai thể loại: rối người và rối vật. Rối con người gồm có: người nông dân, ngư dân, ông lão, bà lão, thiếu nữ dệt vải, thanh niên đánh vật, thanh niên đua thuyền, ông đồ, vua, quan… và nhân vật là anh hùng lịch sử hay nhân vật được thần thánh hóa như: Vua, cô Tiên, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Hai Bà Trưng,… Với rối hình con vật thì có loại con vật có thực như: rùa, rắn, cáo, trâu, ngựa, gà, vịt, ếch, nhái, cua, cá… nhưng cũng có những con vật huyền thoại: rồng, phượng, lân… thể hiện cho uy quyền, sức mạnh và bình an. Ngoài ra còn có một số đồ đạc, vật dụng với vai trò là đạo cụ cho các nhân vật rối như: cày, bừa, cuốc, gàu tát nước, rổ, đơm, đó bắt tép, nón…

        Nội dung của các vở múa rối nước thường xoay quanh những câu chuyện dân gian, thần thoại, hoặc truyền thuyết nổi tiếng của Việt Nam. Những vở diễn này không chỉ mang tính giải trí mà còn là bài học đạo đức sâu sắc. Một số vở diễn nổi tiếng có thể kể đến như: Truyện Thánh Gióng: Câu chuyện về vị anh hùng dân tộc cưỡi ngựa sắt, vươn vai đánh đuổi giặc ngoại xâm, là biểu tượng của lòng yêu nước và sức mạnh đoàn kết của dân tộc; Sự Tích Hồ Gươm: Câu chuyện về vua Lê Lợi trả gươm thần cho Rùa Vàng, tượng trưng cho hòa bình và lòng biết ơn với thần linh… Qua những câu chuyện này, người xem không chỉ được giải trí mà còn được sống lại những giá trị truyền thống, những bài học nhân văn qua từng lời thoại, từng động tác của con rối.

        Từ nghệ thuật mang yếu tố dân gian, múa rối nước đã trở thành một loại hình nghệ thuật truyền thống và đã có vị trí trong nghệ thuật sân khấu của dân tộc. Những nghệ nhân dân gian đã chắt lọc cái đẹp từ tự nhiên và chuyển nó vào hình ảnh những con rối nước. Người nghệ nhân dân gian đã biến rối nước thành cầu nối giữa đại chúng với với di sản văn hóa dân tộc. Nghệ thuật múa rối nước ngày càng nhận được nhiều sự ngưỡng mộ của bạn bè quốc tế, trở thành một sản phẩm nghệ thuật độc đáo bởi nó thể hiện trí tuệ và sự thông minh, sức sáng tạo của những người dân đất Việt. Trong thời đại hiện đại, múa rối nước không chỉ còn gói gọn trong các làng quê Bắc Bộ mà đã trở thành một phần của văn hóa du lịch Việt Nam. Du khách quốc tế khi đến Việt Nam thường không bỏ lỡ cơ hội tham dự các buổi biểu diễn múa rối nước tại các nhà hát lớn như Nhà hát Múa Rối Thăng Long ở Hà Nội hay Nhà hát Múa Rối Thành phố Hồ Chí Minh. Điều này giúp múa rối nước không chỉ là một di sản văn hóa trong nước mà còn là cầu nối văn hóa, giới thiệu nghệ thuật dân gian Việt Nam ra thế giới./.