♦ TS. Nguyễn Quang Anh

(tiếp theo phần 1)

 

Tài nguyên địa hình

Các đặc điểm địa mạo vùng Hà Nội mở rộng đã được trình bày chi tiết ở trên cho thấy, địa hình Hà Nội rất đa dạng về nguồn gốc. Trong mỗi loại lại có những thành tạo địa hình vào các thời kỳ khác nhau và nằm trên các mực độ cao khác nhau. Mỗi thành tạo địa hình trên địa bàn thành phố Hà Nội mở rộng đều có giá trị riêng.

Địa hình đồi núi

Địa hình đồi núi tập trung chủ yếu ở khu vực Ba Vì và lân cận. Về giá trị khoa học, Ba Vì là một khối núi cao nhất và nằm ở phía Tây - Bắc Hà Nội. Khối núi này được hình thành do quá trình phong hoá các sản phẩm phun trào của núi lửa với thành phần là bazan được phun lên trong 2 pha hình thành vào đầu kỷ Trias (khoảng 240 triệu năm trước). Với độ cao trên 1200m, khối núi Ba Vì đã trở thành một "bộ điều hòa" thời tiết cho Hà Nội. Về tính đa dạng địa học, xét về các thành tạo địa chất lộ ra trên bề mặt, thì vùng Hà Nội mở rộng có nhiều loại nhất so với các địa phương khác trên cả nước. Tại đây, có tới 17 thành tạo địa chất với thành phần đất đá (từ gắn kết rắn chắc đến bở rời), nguồn gốc (biến chất, trầm tích, magma) và tuổi khác nhau (Proterozoi, Paleozoi, Mezozoi và Kainozoi); cổ nhất là hệ tầng núi Con Voi lộ ra ở khu vực Vị Thủy, Yên Mỹ (Sơn Tây) có tuổi Paleoproterozoi (cách ngày nay trên một tỉ năm) và trẻ nhất là hệ tầng Thái Bình (chỉ vài ba ngàn năm trở lại đây).

Về giá trị thẩm mỹ: Khối núi Ba Vì kéo dài theo phương Bắc - Nam, có sườn phía Tây khá dốc, còn sườn phía Đông tương đối thoải. Do đó, khi đứng ở bờ hồ Suối Hai, cách khoảng 10km về phía Bắc có thể nhìn thấy rõ 3 đỉnh. Khi lên đỉnh núi Ba Vì, có thể nhìn thấy rõ phong cảnh xung quanh. Một trong những vị trí có giá trị thẩm mỹ đáng kể trên núi Ba Vì nằm ở độ cao 400m (code 400). Đây chính là một trong những mực san bằng có diện tích đáng kể và đứng ở đây cũng có thể nhìn về phía Bắc có các cảnh quan từ đồi núi chuyển tiếp sang đồng bằng và tới Sông Hồng. Giá trị thẩm mỹ của núi Ba Vì đã trở thành đề tài cho các sáng tác thơ, ca. Cảnh đẹp của núi Ba Vì cũng là một trong các tiêu chí để được khắc vào Cửu Đỉnh của Triều Nguyễn.

Ngoài ra, trên sườn khối núi Ba Vì còn nhiều suối - thác nhỏ có giá trị thẩm mỹ, như Thác Bạc - Suối Sao, Suối Tiên - Thác Đa, Suối Ngà... có nước chảy quanh năm. Ngày nay, một số đoạn suối đã ngược ngăn lại thành hồ, ao, như Ao Vua, hồ Tiên Sa...

Về giá trị văn hóa: Truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh về núi Ba Vì đã đi vào văn hóa tâm linh của người Việt Nam. Sơn Tinh (Thánh Tản) đã làm cho núi này được nâng cao lên để giành chiến thắng trong cuộc chiến đấu với Thủy Tinh. Để ghi nhớ công ơn đó, trên đỉnh núi Vua Bà, người Việt đã xây dựng Đền Thượng thờ Đức Thánh Tản (tức Sơn Tinh) - một trong "Tứ Bất Tử" trong tiềm thức tâm linh Việt Nam.

 

 

Bản đồ địa mạo thành phố Hà Nội [1]

Vùng núi Ba Vì cũng là căn cứ quan trọng trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Do địa thế hiểm yếu, thuận lợi cả về đường sông và đường bộ và gần thủ đô Hà Nội nên vùng núi Ba Vì, cụ thể là địa điểm Đá Chông đã được lựa chọn là nơi hội họp của Bộ Chính trị trong thời kỳ chiến tranh phá hoại ác liệt của Mỹ, sau đó trở thành nơi gìn giữ thi hài của Chủ tịch Hồ Chí Minh trước khi giải phóng miền Nam thống nhất đất nước. Gần đây, Đảng và Nhà nước đã cho xây dựng đền thờ Bác Hồ trên đỉnh Núi Vua - đỉnh cao nhất của núi Ba Vì 1.296m.

Về giá trị chức năng: Chức năng tự nhiên, địa hình cũng là trụ cột của hệ sinh thái. Theo đai cao, núi Ba Vì là trụ cột của các hệ sinh thái đồi và núi thấp (gồm cả hệ sinh thái dưới nước và trên cạn). Cũng chính từ đa dạng địa học như đã đề cập ở trên, các hệ sinh thái ở khu vực núi Ba Vì và lân cận cũng có tính da dạng sinh học cao. Đây cũng là một trong những lý do để khu vực núi Ba Vì được công nhận là Vườn Quốc gia.

Về giá trị kinh tế: Giá trị kinh tế dễ dàng nhận thấy của vùng đồi núi Ba Vì là phát triển du lịch với nhiều loại hình khác nhau: nghiên cứu khoa học, tham quan ngoại khóa cho học sinh phổ thông và sinh viên một số ngành liên quan, du lịch sinh thái, văn hóa tâm linh. Hiện nay khu vực vùng núi Ba Vì và phụ cận cũng được quy hoạch để phát triển vùng du lịch sinh thái của Hà Nội.

Địa hình đá vôi (karst):

Địa hình trên đá vôi được các nhà khoa học trên thế giới gọi là karst, địa hình đá vôi có những đặc điểm bên ngoài khác hẳn với địa hình phát triển trên các loại đá khác, rất dễ nhận ra. Địa hình đá vôi ở vùng Hà Nội mở rộng được phân bố chủ yếu ở một phần khu vực Phúc Thọ - Hà Đông và một phần khu vực Thanh Oai - Thường Tín - Mỹ Đức. Bản thân đá vôi là một loại tài nguyên địa chất thuộc nhóm vật liệu xây dựng (sản xuất vôi, đá xây dựng, rải đường) hoặc nguyên liệu (trong sản xuất xi măng). Về giá trị khoa học: Đá vôi là loại đá có khả năng bị hòa tan dưới tác động của nước chảy, đặc biệt là nước tự nhiên, như nước mưa, nước sông, suối. Tác động hòa tan của nước lên đá vôi đã tạo ra cả các dạng địa hình trên mặt (từ các dạng đá tai mèo đến các khối đá vôi dạng tháp hay dạng nón, các hố sụt, thung lũng,...) và các hang động. Trong khối đá vôi Mỹ Đức có đầy đủ các thành tạo địa hình nêu trên. Điển hình cho địa hình trên mặt là các đỉnh karst dạng nón và thung lũng karst - suối Yến được phát triển trên một đứt gãy cắt qua khối đá vôi theo phương Tây Bắc - Đông Nam, động Hương Tích ở xã Hương Sơn, động Hoàng Xá và hang Cắc Cớ ở xã Quốc Oai là các hang động có thạch nhũ - sản phẩm được hình thành từ đá vôi.

Về giá trị thẩm mỹ: Bản thân các khối đá vôi là một cảnh quan vô cùng độc đáo trên bề mặt trái đất. Hầu hết các khối đá vôi đều rất hùng vĩ và hiểm trở, đồng thời cũng có nhiều hình dạng kỳ dị. Đó là phong cảnh sơn thủy hữu tình của suối Yến - núi Hương Tích ở xã Hương Sơn, hay sự nhô cao nổi bật trên nền đồng bằng bằng phẳng của khối núi Sài Sơn (núi Thày) và Hoàng Xá ở xã Quốc Oai. Cảnh quan núi đá vôi càng được tôn thêm vẻ đẹp nhờ xây dựng các hồ nhân tạo kéo dài từ hồ Quan Sơn đến hồ Tuy Lai ở xã Phúc Sơn. Ngoài vẻ đẹp và hùng vĩ của địa hình trên mặt, các hang động trong khối đá vôi cũng có những nét đẹp riêng. Động Hương Tích đã được chúa Trịnh Sâm thế kỷ XVIII phong là "Nam thiên đệ nhất động" (Động đẹp nhất trời Nam). Trong động có nhiều thạch nhũ hình dạng và kích thước khác nhau tạo nên sự kỳ lạ, độc đáo của động.

Về giá trị văn hóa: Như một quy luật, hầu như tất cả các khối đá vôi ở Việt Nam cũng như trên thế giới đều chứa đựng các dấu ấn văn hóa có giá trị bao gồm cả văn hóa tâm linh lẫn lịch sử, khảo cổ. Các vùng núi đá vôi ở Hà Nội cũng không nằm ngoài quy luật đó. Tại khu vực núi Hương Tích còn có di chỉ khảo cổ Lũng Sàm với nền Văn hóa Hòa Bình có niên đại khoảng từ 11.000 - 8.000 năm trước, còn được gọi là Văn hóa hang động. Dấu ấn để lại rõ rệt nhất của nền văn hóa này là các hóa thạch vỏ ốc núi quan sát được ở cửa động Hoàng Xá giống như ở cửa động Người Xưa trong Vườn Quốc gia Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình.

(Còn tiếp...)

 

 

---