♦TS. Nguyễn Quang Anh

♦TS. Lê Thị Thu Hương

Để có được diện mạo thành phố Hà Nội ngày nay, trong lịch sử, đặc biệt là trong thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI đã có rất nhiều lần Hà Nội thay đổi địa giới hành chính.

           Giai đoạn trước 1954:

Theo sách Đất nước Việt Nam qua các đời của Đào Duy Anh, thì vào thời Hán, vùng Hà Nội mở rộng thuộc các huyện Mê Linh, Chu Diên và một phần huyện Liên Lâu.

Kinh thành Thăng Long vào thời phong kiến trước năm 1831 có phạm vi tương đương với 14 phường Ba Đình, Ngọc Hà, Giảng Võ, Hoàn Kiếm, Cửa Nam, Đống Đa, Láng, Ô Chợ Dừa, Kim Liên, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hai Bà Trưng, Bạch Mai, Vĩnh Tuy, Hồng Hà ngày nay. Từ sau cải cách hành chính của Minh Mệnh với việc chia cả nước thành 29 tỉnh, tỉnh Hà Nội được giới hạn bởi sông Hồng (ở phía Bắc và phía Đông) và sông Đáy (ở phía Tây và phía Nam). Tỉnh Hà Nội gồm thành Thăng Long, phủ Hoài Đức của trấn Sơn Tây, và ba phủ Ứng Hòa, Thường Tín, Lý Nhân của trấn Sơn Nam. Phủ Hoài Đức gồm 3 huyện: Thọ Xương, Vĩnh Thuận, Từ Liêm. Phủ Thường Tín gồm 3 huyện: Thượng Phúc, Thanh Trì, Phú Xuyên. Phủ Ứng Hòa gồm 4 huyện: Sơn Minh, Hoài An, Chương Đức. Phủ Lý Nhân gồm 5 huyện: Nam Xang, Kim Bảng, Duy Tiên, Thanh Liêm, Bình Lục.

Năm 1888, vua Đồng Khánh ra chỉ dụ cắt phần lớn đất huyện Thọ Xương và huyện Vĩnh Thuận cho Pháp làm nhượng địa. Ngày 18-7-1888, Tổng thống Pháp ra sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội. Phần đất nhượng địa của hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận được sáp nhập làm huyện Hàm Long. Năm 1889, thành lập ngoại thành Hà Nội gồm một số xã của các huyện Vĩnh Thuận, Thọ Xương, Từ Liêm và Thanh Trì.

Năm 1890 tách phủ Lý Nhân thành lập tỉnh Hà Nam và đến năm 1902 thành lập tỉnh Cầu Đơ bao gồm phần còn lại của tỉnh Hà Nội trước đó. Lúc này thành phố Hà Nội là địa danh duy nhất mang tên Hà Nội. Năm 1904 tỉnh Cầu Đơ được đổi thành tỉnh Hà Đông. Tỉnh Hà Đông thời thuộc Pháp gồm thị xã Hà Đông, các phủ Hoài Đức, Mỹ Đức, Ứng Hòa; các huyện Chương Mỹ, Đan Phượng, Thanh Trì, Thường Tín, Phú Xuyên, Thanh Oai.

Cho đến năm 1954, Hà Nội có phần nội thành không mở rộng so với nội thành cuối thế kỷ XIX, khi vua Đồng Khánh ra chỉ dụ cắt thành Hà Nội làm nhượng địa cho Pháp (1888). Phần ngoại thành (Đại lý Hoàn Long) chỉ bao quanh phía bắc đến hết Hồ Tây, phía Tây dọc theo sông Tô Lịch, phía Nam đến Hoàng Mai, Vĩnh Tuy (nay thuộc quận Hoàng Mai).

 

Bản đồ Hà Nội năm 1873 (Nguồn: Trung tâm lưu trữ Quốc gia 1)

 

Giai đoạn 1955-2008:

Từ năm 1955 trở lại đây, Hà Nội đã trải qua nhiều lần điều chỉnh địa giới, quan trọng nhất là vào các năm 1961, 1978, 1991 và 2008.

 

Bản đồ Hà Nội năm 1955

 

Từ năm 1961 đến năm 1978:

Năm 1961, theo Nghị quyết của Quốc hội khóa II ngày 20-4-1961, Hà Nội mở rộng lần thứ nhất, với việc sáp nhập 18 xã, 6 thôn và 1 thị trấn thuộc tỉnh Hà Đông, 29 xã và thị trấn thuộc tỉnh Bắc Ninh, 17 xã và một nửa thôn của tỉnh Vĩnh Phúc và 1 xã thuộc tỉnh Hưng Yên. Sau đó, theo Quyết định số 78/QĐ ngày 31-5-1961 của Hội đồng Chính phủ chia thành phố Hà Nội thành 4 khu phố nội thành là Khu phố Ba Đình, khu phố Hoàn Kiếm, khu phố Hai Bà, khu phố Đống Đa; 4 huyện ngoại thành là huyện Từ Liêm, huyện Thanh Trì, huyện Gia Lâm và huyện Đông Anh.

 

 Bản đồ Hà Nội thời kỳ 1961-1978

 

Từ 1979 đến 1991:

Quốc hội khóa VI, kỳ họp thứ 4 (29-12-1978) đã ra Nghị quyết phê chuẩn việc sáp nhập một số huyện, thị xã, xã và thị trấn sau đây của tỉnh Hà Sơn Bình và Vĩnh Phú vào thành phố Hà Nội.

Tỉnh Hà Sơn Bình gồm các huyện Ba Vì, Phúc Thọ, Thạch Thất, Đan Phượng, Hoài Đức, thị xã Sơn Tây và thị xã Hà Đông, xã Tiến Phương, xã Phụng Châu, phần bắc đường số 6 thuộc xã Ngọc Hòa và xã Ngọc Sơn của huyện Chương Mỹ, xã Hữu Hòa và phần bắc đường số 6 thuộc xã Phú Lâm của huyện Thanh Oai, các xã Liên Minh, Việt Hưng, Thanh Hưng, Đại Thanh của huyện Thường Tín, các xã Tam Hiệp, Hiệp Thuận, Liên Hiệp, Cộng Hòa, Tân Hòa, Tân Phúc và Đại Thành của huyện Quốc Oai.

Tỉnh Vĩnh Phú gồm huyện Sóc Sơn, các xã Chu Phan, Đại Thịnh, Liên Mạc, Mê Linh, Tam Đồng, Thạch Đà, Thanh Lâm, Tiền Châu, Tiền Phong, Tiến Thắng, Tiến Thịnh, Tự Lập, Tráng Việt, Hoàng Kim, Văn Khê, Vạn Yên, Quang Minh, Kim Hoa, và thị trấn Phúc Yên thuộc huyện Mê Linh.

Thị xã Hà Đông vẫn được giữ lại là tỉnh lị của tỉnh Hà Sơn Bình.

Ngày 17-2-1979, Hội đồng Chính phủ có Quyết định số 49-CP về việc điều chỉnh địa giới một số xã, thị trấn của các huyện Sóc Sơn, Mê Linh, Hoài Đức, Phúc Thọ, Thanh Trì thuộc thành phố Hà Nội.

Về tổ chức địa lý hành chính, vào năm 1981, các khu phố nội thành chính thức đổi thành quận, đơn vị hành chính cơ sở là phường (tương đương cấp xã).

 

Bản đồ Hà Nội 1979-1990 và 1990-1995

 

Từ tháng 9-1992 đến tháng 7-2008:

Cuộc điều chỉnh địa giới tháng 12-1978 mở rộng Hà Nội gấp 14 lần so với năm 1955, gấp 3,6 lần năm 1961. Trong điều kiện kinh tế - xã hội có nhiều khó khăn ở thập niên 1980, một vùng ngoại thành rộng lớn làm phân tán đầu tư (cho cả vùng thành thị và vùng nông thôn), giảm hiệu quả quản lý. Chính vì thế, theo Nghị quyết của Quốc hội ngày 12-8-1991, Hà Nội lại được điều chỉnh địa giới, với việc chuyển huyện Mê Linh của thành phố Hà Nội về tỉnh Vĩnh Phú; chuyển thị xã Sơn Tây và 5 huyện: Hoài Đức, Phúc Thọ, Đan Phượng, Ba Vì, Thạch Thất của thành phố Hà Nội về tỉnh Hà Tây. Như vậy là từ cuối năm 1991, Hà Nội có 5 huyện ngoại thành là Từ Liêm, Thanh Trì, Gia Lâm, Đông Anh và Sóc Sơn.

Trong thời gian từ năm 1991 đến trước 1-8-2008, có một số điều chỉnh địa giới hành chính, liên quan chủ yếu đếu việc thành lập các quận mới, mở rộng nội thành.

Quận Tây Hồ được thành lập theo Nghị định số 69/CP ngày 28-10-1995.

Quận Thanh Xuân được thành lập theo Nghị định số 74-CP ngày 22-11-1996.

Quận Cầu Giấy được thành lập theo Nghị định số 74-CP ngày 22-11-1996.

Quận Long Biên được thành lập theo Nghị định số 132/2003/NĐ-CP ngày 6-11-2003.

Quận Hoàng Mai được thành lập theo Nghị định số 132/2003/NĐ-CP ngày 6-11-2003.

(Còn tiếp...)