♦PGS.TS. Bùi Tất Thắng

                                               Nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược phát triển

                                                              Bộ Kế hoạch và Đầu tư

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, giáo dục – đào tạo giữ vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia. Thủ đô Hà Nội, với vị thế là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và khoa học của cả nước, đồng thời là đầu mối lớn về giáo dục – đào tạo, đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới và phát triển bền vững. Quá trình đô thị hóa nhanh chóng cùng sự gia tăng dân số cơ học đã tạo ra nhiều áp lực đối với hệ thống cơ sở giáo dục trên địa bàn. Việc phân bố không gian các cơ sở giáo dục hiện nay còn bộc lộ những bất cập, chưa tương xứng với định hướng phát triển đô thị và nhu cầu học tập của xã hội. Do đó, nghiên cứu định hướng không gian phát triển giáo dục – đào tạo trên địa bàn Thủ đô Hà Nội có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần đề xuất các giải pháp quy hoạch hợp lý, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và đáp ứng yêu cầu phát triển giáo dục trong giai đoạn mới.

Khu giảng đường Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc

Thủ đô Hà Nội là trung tâm giáo dục và đào tạo hàng đầu cả nước. Bên cạnh hệ thống giáo dục bậc phổ thông rất phát triển, Hà Nội là nơi có độ tập trung rất cao số lượng các trường đào tạo nhân lực (các trường đại học, cao đẳng, dạy nghề), và vì thế, đã góp phần rất quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Bên cạnh những thành tựu đạt được, hệ thống giáo dục – đào tạo trên địa bàn Thủ đô Hà Nội còn tồn tại hai vấn đề lớn cần được khắc phục: một là, hạ tầng giáo dục phổ thông còn chưa phát triển kịp theo sự gia tăng dân số, dẫn đến hiện tượng thiếu trường, lớp; và hai là, các trường đại học tập trung ở khu vực nội đô gây quá tải về hạ tầng; giáo dục nghề nghiệp tăng về quy mô nhưng chất lượng chưa cao. Trên địa bàn Thủ đô có trên 100 trường đại học, bao gồm cả khối An ninh, Quốc phòng, với trên 700.000 sinh viên/năm; nhưng phân bố không đều: các trường tập trung chủ yếu ở các quận nội thành (cũ): Cầu Giấy, Thanh Xuân, Đống Đa. Khu vực này chiếm 57% tổng số trường trong toàn thành phố. Hơn 700 ngàn sinh viên tập trung tại một số địa bàn dẫn đến quá tải các dịch vụ, nhưng dưới góc độ kinh tế, hơn 700 ngàn sinh viên sinh sống ở Thủ đô cũng mang lại nguồn thu cho Thủ đô khoảng 2.500 tỷ/tháng nếu chỉ tính bình quân sinh hoạt phí của 1 sinh viên là 3,5 triệu/tháng, chưa kể đến các khoản chi tiêu khá lớn từ các trường đại học.

Như vậy định hướng không gian phát triển giáo dục – đào tạo trên địa bàn Thủ đô Hà Nội cần giải quyết đồng thời hai việc. Một là tăng cường xây dựng các trường, lớp học phổ thông ở những nơi còn thiếu (so với chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo), bao gồm:

- Mở rộng, nâng cấp và xây mới hơn 80 trường trung học phổ thông, trong đó xây dựng mới ít nhất 50 trường trung học phổ thông trên toàn thành phố;

- Xây dựng thêm các trường phổ thông liên cấp chất lượng cao tại những nơi có điều kiện và nhu cầu.

Hai là, theo Luật Thủ đô, trong khu vực nội đô lịch sử, sẽ không mở rộng diện tích đất của các bệnh viện hiện có; không mở rộng, xây dựng mới khu công nghiệp, cụm công nghiệp, cơ sở sản xuất công nghiệp, cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; không được đặt địa điểm đào tạo mới trong khu vực nội đô lịch sử. Các cơ sở sản xuất công nghiệp, cơ sở y tế, cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và trụ sở các cơ quan, đơn vị trong đô thị trung tâm không phù hợp với Quy hoạch chung Thủ đô phải thực hiện việc di dời. Việc di dời các cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã được đặt ra từ lâu, nhưng việc thực hiện rất chậm. Trong Quy hoạch lần này, sự kiến sẽ tiến hành di chuyển và/hoặc xây dựng cơ sở 2 của 25 trường đại học ở nội đô sang Khu vực Hòa Lạc, Xuân Mai và Sơn Tây. Đồng thời, tại vùng đô thị này sẽ xây dựng một số trường thực hiện chức năng trung tâm quốc gia đào tạo và thực hành nghề chất lượng cao, đạt chuẩn nghề quốc tế.

Luật Thủ đô quy định: “Đầu tư, xây dựng hệ thống trường học công lập, cơ sở giáo dục chất lượng cao, cơ sở giáo dục có nhiều cấp học bảo đảm không gian, cảnh quan sư phạm trong và ngoài nhà trường, đội ngũ giáo viên phục vụ tối đa nhu cầu học tập của học sinh; bảo đảm bố trí quỹ đất xây dựng trường học ở vị trí thuận lợi; không bố trí trường học gần nghĩa trang, cơ sở sản xuất gây ô nhiễm tiếng ồn, không khí”. Điều 18 Luật Thủ đô cũng quy định rõ Biện pháp bảo đảm thực hiện quy hoạch, trong đó Ủy ban nhân dân Thành phố có trách nhiệm bố trí quỹ đất phù hợp với quy hoạch để cơ quan, đơn vị, cơ sở thuộc danh mục phải thực hiện di dời xây dựng cơ sở, trụ sở mới nếu có nhu cầu. Quỹ đất sau khi thực hiện việc di dời được bàn giao cho Ủy ban nhân dân Thành phố quản lý, sử dụng để xây dựng không gian công cộng, tăng tỷ lệ đất cây xanh sử dụng công cộng và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, phát triển du lịch, không bố trí chức năng ở, lưu trú. Đồng thời, Luật Thủ đô cũng trao quyền chủ động cho Thành phố Hà Nội chủ động hơn trong cơ chế tài chính, hỗ trợ học phí cho người học trên địa bàn Thành phố không phân biệt trường công lập, dân lập và tư thục cũng như nhiều lĩnh vực khác để đảm bảo “Phát triển sự nghiệp giáo dục, đào tạo để Thủ đô là trung tâm lớn, tiêu biểu của cả nước về giáo dục, đào tạo chất lượng cao, thích ứng với quá trình chuyển đổi số quốc gia, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế”.

Tóm lại, việc định hướng không gian phát triển giáo dục – đào tạo trên địa bàn Thủ đô Hà Nội là yêu cầu tất yếu nhằm đáp ứng quá trình đô thị hóa và phát triển bền vững của Thành phố. Định hướng hợp lý sẽ góp phần khắc phục những bất cập trong phân bố các cơ sở giáo dục, nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục cho người dân. Đồng thời, đây là cơ sở quan trọng để sử dụng hiệu quả quỹ đất, nguồn lực đầu tư và gắn kết phát triển giáo dục với quy hoạch đô thị. Kết quả nghiên cứu góp phần hỗ trợ công tác quản lý, quy hoạch và hoạch định chính sách giáo dục của Thủ đô trong giai đoạn mới. Qua đó, tạo tiền đề cho việc xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm giáo dục – đào tạo chất lượng cao của cả nước và khu vực./.