Đặc điểm tang lễ của người Công giáo ở Hà Nội

            Công giáo mang đậm bản sắc văn hóa phương Tây với giáo lý nhất thần, tôn kính Thiên Chúa trên hết, khác biệt so với tín ngưỡng đa thần và thờ cúng tổ tiên của người Việt. Khi du nhập vào Thăng Long - Hà Nội, Công giáo hình thành các họ đạo, xứ đạo dựa trên cơ cấu làng xã, đồng thời dần hội nhập và giao lưu với tín ngưỡng bản địa. Vì vậy, mặc dù là tôn giáo độc thần, người Công giáo Việt Nam, trong đó có tín đồ ở Hà Nội, vẫn thực hành đạo theo truyền thống của người Việt, thể hiện sự dung hòa giữa tôn giáo và văn hóa bản địa.

             Xét về tang lễ, mặc dù Công giáo có hệ thống giáo luật khắt khe nhưng vẫn phải cho phép người Việt giữ đạo Hiếu (tôn kính và thờ phụng tổ tiên). Người Công giáo vốn sống trong môi trường làng xã nên vẫn ảnh hưởng phong tục, tập quán chung của người Việt. Mặc dù vậy, văn hóa nói chung, trong đó phong tục tang ma của người Công giáo cơ bản sẽ có điểm khác biệt với văn hóa bản địa của người Việt.

            Lễ tang của người Công giáo ở Hà Nội cơ bản áp dụng theo cách thức tổ chức lễ tang truyền thống của người Việt. Các nghi thức trong lễ tang truyền thống của người Việt cơ bản cụ thể hóa cho quan niệm về sự tồn tại hồn - phách sau khi chết và quan niệm về việc tồn tại một thế giới Âm phủ giống hệt trần gian. Các nghi thức trong lễ tang của người Việt không chỉ đơn thuần thể hiện tình nghĩa, sự hiếu thảo mà còn thể hiện mong ước người thân đã chết sẽ có đời sống tốt nhất ở thế giới sau khi chết. Qui trình lễ tang truyền thống của người Việt diễn ra qua ba giai đoạn trước lễ tang, trong lễ tang và sau lễ tang. Các nghi thức chính của lễ tang gồm có nghi thức chuẩn bị khi một người vừa tắt thở (phạn hàm, phục hồn, khâm liệm, nhập quan), nghi thức phát tang và viếng, nghi thức an táng (truy điệu, đưa tang và táng). Sau khi lễ an táng hoàn tất, người Việt tổ chức tiếp các nghi thức khác cho người chết như nghi thức cúng 3 ngày, 49 ngày, 100 ngày và các ngày giỗ. Một trong số phong tục khá phổ biến của người Việt dành cho người chết chính là phong tục đốt vàng mã.

            Lễ tang của người Hà Nội theo Công giáo về cơ bản dựa theo qui trình và nội dung lễ tang truyền thống của người Việt. Tuy nhiên, xuất phát từ nhận thức riêng về cái chết và thế giới sau khi chết, tang lễ Công giáo có hệ thống nghi thức khác biệt.

            Các nghi thức trong lễ tang của người Công giáo ở Hà Nội

Người Công giáo quan niệm “chết không phải là hết” nên khi đối diện với cái chết, họ tin tưởng sẽ được Phục sinh cùng Chúa Kitô. Vì vậy, người Công giáo tổ chức lễ tang cho người chết với mục đích: “không chỉ để phó dâng cho Thiên Chúa những người đã qua đời, mà còn để gia tăng niềm hy vọng và xác tín niềm tin vào việc “những người Kitô hữu nhờ bí tích Rửa tội trở thành một thân thể với Chúa Kitô đã chết và sống lại, sẽ cùng Người vượt qua sự chết mà đến với sự sống, để linh hồn họ được thanh luyện và được đón rước về nước Trời cùng với các Thánh và các người Chúa chọn, trong khi thân xác họ mong chờ hạnh phúc và sự sống lại.”[2]Trên cơ sở quan niệm này, lễ tang của người Công giáo ở Hà Nội được thực hiện theo ba giai đoạn: trước, trong và sau lễ tang, với những nghi thức hướng dẫn cụ thể từ Giáo hội.

·        Trước lễ tang

Trước lễ tang, người Công giáo tập trung chăm sóc và nâng đỡ tinh thần cho bệnh nhân đang hấp hối, giúp họ củng cố niềm tin vào Chúa Kitô. Các nghi thức chính bao gồm thăm bệnh, hướng dẫn cầu nguyện, trao Mình Thánh Chúa, Xức dầu và Phó linh hồn. Những nghi lễ này vừa an ủi người bệnh, vừa chuẩn bị tinh thần cho hành trình về với Thiên đường.

·        Nghi thức trong lễ tang

Về qui trình lễ tang và các nghi thức chính trong lễ tang của người Công giáo ở Hà Nội liên quan trực tiếp đến ba công việc chính là tẩm liệm và cầu nguyện tại gia đình có tang, phó dâng và từ biệt tại nhà thờ (Thánh lễ an táng tại nhà thờ); mai táng tại vườn Thánh.[3]     

Theo quan niệm Công giáo, cái chết là “sinh thì” - sự chuyển sang đời sống vĩnh cửu trong Nước Trời. Khi một tín hữu qua đời, gia đình báo cho nhà thờ để kéo chuông sinh thì; tại Hà Nội, chuông thường kêu 7 tiếng với nam, 9 tiếng với nữ, phản ánh sự giao thoa giữa Công giáo và tín ngưỡng dân gian Việt.

Người quá cố được mặc áo phép, đặt trong không gian thờ đơn giản với Thánh giá, di ảnh và tên Thánh; các nghi thức tẩm liệm, nhập quan, làm phép quan tài và làm phép xác đều do linh mục cử hành, thể hiện sự tôn kính thân xác và niềm tin vào mầu nhiệm Phục sinh.