Tượng thiền sư Vô Ngôn Thông tại chùa Kiến Sơ (Ảnh sưu tầm).

Hà Nội mặc dù không phải là địa bàn du nhập Phật giáo đầu tiên. Tuy nhiên, quá trình phát triển Phật giáo ở Hà Nội có thể đánh dấu mốc từ thời nhà Lý. Tính đến nay, Phật giáo ở Hà Nội đã trải qua những giai đoạn thịnh suy - thăng trầm khác nhau. Phật giáo hiện diện trên vùng đất Thăng Long - Hà Nội có thể gắn với những nhà sư hoặc là người Thăng Long - Hà Nội hoặc các nhà sư dù sinh ra và tu hành ở các địa phương khác nhưng có đóng góp cho sự phát triển của Phật giáo ở Thăng Long - Hà Nội.

Thời nhà Lý, Phật giáo hưng thịnh ở Thăng Long - trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của cả nước. Các vua nhà Lý rất mộ đạo, biến Phật giáo thành hệ tư tưởng gắn với đường lối chính trị. Các thiền sư nổi tiếng bấy giờ phải kể đến Vạn Hạnh, Đa Bảo. Thăng Long trở thành trung tâm nhiều tông phái, đặc biệt là sơn môn Kiến Sơ, bên cạnh sự phát triển của các sơn môn khác và tư tưởng Mật giáo, thờ Đế Thích, Quan Thế Âm. Hiện tượng Tam giáo đồng nguyên xuất hiện nhưng Phật giáo giữ ưu thế, đồng thời tiếp nhận ảnh hưởng sâu rộng từ Phật giáo Trung Quốc, thể hiện rõ trong các tác phẩm và lý luận siêu hình như Hữu - Không, Nhất Thừa.

Thời nhà Trần, Phật giáo tiếp tục giữ vị trí quốc giáo. Nếu các vua nhà Lý xây dựng nhiều quốc tự ở Thăng Long thì các vua nhà Trần lại xây dựng nhiều quốc tự ở Yên Tử. Thời Lý xuất hiện tông phái Thảo Đường - tông phái Thiền của Trung Quốc. Các sơn môn Dâu và Kiến Sơ dần hòa nhập lại với nhau thành một thiền phái thống nhất. Thăng Long mặc dù có nhiều nhà sư xuất thân quý tộc, kể cả vua nhưng bấy giờ cũng chỉ là trung tâm Phật giáo lớn thứ hai sau trung tâm Phật giáo ở vùng Dâu. Tuy nhiên “Đến thời Trần, trung tâm Phật giáo Yên Tử của các vua Trần trở thành trung tâm Phật giáo lớn thứ nhất đè bẹp các trung tâm khác vì một nhà Vua - Bụt trở thành giáo chủ Tông Trúc Lâm.”[3] Trong bối cảnh kháng chiến chống Nguyên - Mông, Phật giáo thời Trần ở Thăng Long phát triển theo hướng đề cao tính độc lập, ít xây dựng chùa tháp mới nhưng vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần, tạo tiền đề cho những biến đổi dưới thời Lê.

Sang thời Lê Sơ, Nho giáo giữ vị trí chủ đạo, khiến Phật giáo ở Thăng Long chủ yếu tồn tại trong đời sống dân gian hơn là trong hoàng cung và không còn sôi động như thời Lý - Trần. Triều đình chú trọng xây dựng Văn Miếu, bia tiến sĩ và phát triển khoa cử, song sinh hoạt Phật giáo vẫn được duy trì qua việc tu bổ, xây dựng một số chùa như Thanh Đàm, Chiêu Độ; đến thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII), Phật giáo có dấu hiệu phục hưng, dù Nho giáo vẫn giữ ưu thế trong hệ tư tưởng xã hội.

Sau khi nhà Nguyễn thành lập và rời đô vào Huế, Hà Nội không còn giữ vai trò trung tâm chính trị mà chỉ là một tỉnh thành. Huế trở thành trung tâm Phật giáo của cả nước. Vua Nguyễn thời này ít nhiều hạn chế Phật giáo Bắc Hà vì vua Lê - chúa Trịnh có ảnh hưởng khá lớn đến các chức sắc Phật giáo Bắc Hà nên không có lợi cho vua Nguyễn. Vì vậy, mặc dù lúc này Phật giáo Huế và một số tỉnh thành phát triển nhưng Phật giáo Hà Nội có phần bị hạn chế. Số lượng các ngôi chùa được xây dựng ở Hà Nội cơ bản ít hơn nhiều so với ở Huế.

          Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh Việt Nam trở thành thuộc địa của Pháp và Hà Nội là trung tâm giao thoa văn hóa Đông - Tây, Phật giáo bước vào giai đoạn cận hiện đại với nhiều biến động. Từ những năm 1930, giới tăng sĩ Hà Nội tham gia tích cực phong trào chấn hưng Phật giáo, tiêu biểu là việc thành lập Bắc Kỳ Phật giáo Tổng hội (1934) và các tổ chức tăng già tại chùa Quán Sứ, qua đó từng bước khẳng định lại vị thế của Phật giáo Hà Nội trong Phật giáo cả nước. Năm 1942, cũng tại chùa Quán Sư, Hội Tăng Ni Chỉnh Lý Bắc Việt[4] được thành lập.