♦TS. Lê Thị Thu Hương

        Quan niệm về "Người Hà Nội"

         Xét về các góc độ khác nhau sẽ có những quan niệm khác nhau về người Hà Nội. Trong công trình Hình ảnh người Hà Nội trong văn học, nghệ thuật cận và hiện đại[1], các tác giả cho rằng "người Hà Nội" không chỉ gồm những người sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, mà còn có những người từ nơi khác đến nhập cư ở Hà Nội. Tuy nhiên, không phải ai nhập cư đến Hà Nội đều là "người Hà Nội". Được coi là "người Hà Nội" khi người nhập cư đến Hà Nội có một thời gian đủ dài để có thể "hòa nhập lối sống và cách cảm, cách nghĩ của cư dân gốc Hà Nội". Theo các tác giả, thời gian đó có thể là một đời, nhưng cũng có thể phải trải qua 3 đời sống ở Hà Nội mới trở thành "người Hà Nội". Một quan niệm khác cũng khiến ta phải suy ngẫm, đó là nói đến "người Hà Nội" không nên xét ở tất cả các yếu tố: nơi sinh, hộ khẩu thường trú hay thời gian sống ở Hà Nội bao lâu mà nên xét đến trong thời gian sinh sống trên mảnh đất Hà Nội đã đóng góp gì cho sự phát triển của Thủ đô. Trên thực tế, có những người nhập cư vào Hà Nội chưa quá một đời nhưng do tài năng và sự thích ứng với vùng đất mới nhanh nên đã làm nên sự nghiệp lớn. Sự nghiệp của họ gắn với Hà Nội, có ý nghĩa đối với xã hội và con người Hà Nội vì thế họ được coi là "người Hà Nội". Một số người sinh ra ở Hà Nội, sống ở Hà Nội một thời gian rồi đến các vùng miền khác nhưng vẫn giữ được những cốt cách của người Hà Nội, vẫn phát huy được những phẩm chất, nhân cách của "người Hà Nội" ở nơi định cư mới thì vẫn nên coi họ là "người Hà Nội"[2]. Vì thế quan niệm thế nào là "người Hà Nội" còn có những cách nhìn khác nhau, nhưng theo chúng tôi quan niệm "người Hà Nội" đúng nghĩa phải là những người có một khoảng thời gian nhất định gắn bó với Hà Nội, hiểu và học được nếp sống của người Hà Nội và đặc biệt là phải có những đóng góp nhất định về một lĩnh vực nào đó, góp phần vào sự phát triển chung của Thủ đô Hà Nội[3].

Các hoạt động văn học nghệ thuật của Thủ đô luôn có sự đổi mới sáng tạo..

           Những đặc trưng nhân cách của người Hà Nội

            Qua các công trình nghiên cứu và thực tế cuộc sống cho thấy, nét tiêu biểu về nhân cách của người Việt Nam được tập trung ở con người Thủ đô. Điều này không phải là do người Hà Nội có những ưu điểm bẩm sinh, nổi trội mà do hoàn cảnh đặc biệt của Thủ đô đã đem lại cho cư dân sống trên vùng đất này phát huy những giá trị chung của dân tộc, những phẩm chất chung của nhân dân cả nước. Nhân cách của người Hà Nội suy cho cùng là những nét tính cách tiêu biểu của con người Việt Nam sống tại Thủ đô. Qua thời gian nó có sự vận động cho phù hợp với hoàn cảnh lịch sử mới. Tuy nhiên, về bản chất nó không thay đổi. Nhân cách người Hà Nội gồm có những đặc trưng cơ bản sau:

­            Tinh thần yêu nước, khí phách anh hùng, quả cảm

          Thăng Long - Hà Nội hình thành và phát triển gắn với cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc. Nơi đây cơ quan đầu não qua các triều đại, các thể chế chính trị, là con tim khối óc của cả dân tộc. Khi có chiến tranh thì Kinh kỳ là nơi nguy hiểm nhất, nơi mũi nhọn của kẻ thù hướng tới để nhanh chóng hoàn thành quá trình xâm lược và thống trị toàn bộ đất nước. Vì vậy, mỗi khi đất nước có chiến tranh, Thăng Long - Hà Nội là nơi tập trung các anh hùng, hào kiệt. Có người sinh ra và lớn lên ở đây nhưng cũng có người ở các vùng miền khác, khi nghe tin kẻ thù đến đe dọa kinh đô thì họ đã dũng cảm sẵn sàng mang tài đức để bảo vệ kinh thành, bảo vệ đất nước. Sống trong môi trường mà sức mạnh quật khởi của dân tộc được phát huy cao độ tại vùng đất Kinh kỳ nên con người Thăng Long - Hà Nội sớm mang trong mình tinh thần yêu nước, khí phách anh hùng, quả cảm. Sự thật lịch sử đã minh chứng rằng, mối khi Thăng Long - Hà Nội bị đe dọa thì sức mạnh quật khởi của con người trên vùng đất này được phát huy cao độ. Những chiến thắng của nhân dân Thăng Long - Hà Nội qua các thời kỳ lịch sử đã chứng minh điều đó.

         Từ thời Lý, dưới sự lãnh đạo và ảnh hưởng của Lý Thường Kiệt, nhân dân Thăng Long đã anh dũng chống giặc, chặn đánh địch trên phòng tuyến sông Như Nguyệt, phía Bắc kinh thành, các hoàng tử con vua Lý như hoàng tử Hoằng Chân đã cùng nhân dân Thăng Long chặn đánh giặc không cho giặc tiến vào kinh thành. Thế kỷ XIII, kinh thành Thăng Long đã chứng kiến những thời khắc lịch sử khi quân Mông Nguyên sang xâm lược, tàn phá kinh thành. Người dân Thăng Long đã cùng vua tôi nhà Trần phải dùng kế "thanh dã" (vườn không nhà trống), để rồi có những thắng lợi ở Chương Dương, Tây Kết, Hàm Từ Quan, Đông Bộ Đầu... Tinh thần quả cảm, anh dũng của nhân dân Thăng Long cùng nhân dân cả nước đã làm nên hào khí Đông A, Thăng Long ca khúc khải hoàn.

            Chiến thắng quân Minh ở thế kỷ XV; chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa đánh tan 29 vạn quân Thanh ở thế kỷ XVIII. Cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp đem quân xâm lược Bắc Kỳ, nhân dân Hà Nội đã chặn đánh với hai lần chiến thắng Cầu Giấy (năm 1873 và năm 1883). Đặc biệt những thắng lợi quyết định ở thế kỷ XX như Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 thành công ở Hà Nội có ý nghĩa quyết định đối với cả nước; nhân dân Hà Nội tiêu biểu cho tinh thần "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" trong những ngày cuối năm 1946 đầu năm 1947; Hà Nội cùng cả nước kháng chiến chống Pháp, giải phóng Thủ đô 10-10-1954; chiến thắng quyết định của nhân dân Hà Nội tại trận "Điện Biên phủ trên không" trong 12 ngày đếm cuối năm 1972, bắn rơi nhiều máy bay B52 của Mỹ trên bầu trời Hà Nội, buộc đế quốc Mỹ phải tuyên bố ngừng ném bom miền Bắc, ký Hiệp định Paris năm 1973, chấm dứt chiến tranh xâm lược Việt Nam và rút quân về nước.

            Hà Nội tiêu biểu cho tinh thần quả cảm, sức mạnh quật khởi của dân tộc qua các thời kỳ lịch sử, vì vậy năm 2000, nhân dịp kỳ niệm 990 năm Thăng Long - Hà Nội, Đảng và Nhà nước đã trao tặng Hà Nội danh hiệu cao quý: "Thủ đô Anh hùng"...

(Còn tiếp...)