♦TS. Lê Thị Thu Hương

(tiếp theo phần 1)

Thanh lịch trong ẩm thực

Theo điều tra xã hội học thì có đến hơn 90,1% số người được hỏi đã cho rằng, nét thanh lịch của người Hà Nội được biểu hiện trong ẩm thực. Cố Giáo sư Trần Quốc Vượng cũng cho rằng "cách ăn uống là cách sống, là bản sắc văn hóa". Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh tế và giao lưu văn hóa nên có điều kiện tiếp thu kinh nghiệm chế biến món ăn từ các vùng miền trong cả nước và cả nước ngoài, vì vậy ẩm thực Hà Nội đạt đến trình độ tinh túy, đi sâu vào nhiều tác phẩm văn học như Hà Nội 36 phố phường của Thạch Lam, Miếng ngon Hà Nội hay Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng... Nét thanh lịch của Hà Nội không chỉ biểu hiện trong món ăn mà còn thể hiện trong cách ăn, cách trình bày món ăn. Người Hà Nội ăn không lấy no mà để thưởng thức vì thế chuyện ăn uống đã được nâng lên thành "văn hóa ẩm thực". Ẩm thực của người Hà Nội còn thể hiện ở sự thanh đạm. Nhà văn Hoàng Đạo Thúy đã nhận xét "ở chốn phồn hoa mà ăn uống vẫn cứ thanh đạm". Người Hà Nội ăn thanh cảnh, từ tốn để thưởng thức hương vị của từng món. Trong ăn uống coi trọng người cao tuổi, coi trọng lời mời, "lời chào cao hơn mâm cỗ". Văn hóa ẩm thực của người Thăng Long - Hà Nội không chỉ thể hiện ở việc chế biến món ăn ngon mà còn ở một trình độ cao về nghệ thuật tổ chức bữa ăn và cách thưởng thức món ăn. Đây đã trở thành một nét thanh lịch, trở thành dấu ấn trong văn hoá, là nỗi nhớ da diết đối với du khách trong và ngoài nước khi xa Hà Nội.

 

“Văn hóa ẩm thực” của người Hà Nội bao gồm cả cách ứng xử tinh tế trên bàn ăn (Ảnh minh họa)

 

Thanh lịch trong giao tiếp, ứng xử

Cùng với ẩm thực thì giao tiếp, ứng xử là lĩnh vực được đánh giá cao nhất, coi đây là biểu hiện chính cho nét thanh lịch của người Hà Nội. Người Thăng Long xưa và Hà Nội ngày nay rất coi trọng lễ nghĩa. Sống ở trung tâm chính trị, văn hóa, giáo dục lớn nhất cả nước nên trong thành phần cư dân nhiều người là nho sĩ, có trình độ học vấn, luôn chuẩn mực, tao nhã, coi trọng lễ nghĩa trong ứng xử, giao tiếp. Cách giao thiệp, ứng xử của họ có sức lan tỏa trong một cộng đồng trọng đạo học, trọng tri thức. Điều này trước hết thể hiện qua lời ăn, tiếng nói. Đó là chất giọng của người Hà Nội "người thanh nói tiếng cũng thanh". Chỉ qua tiếng nói, người ta nhận ngay ra người Hà Nội: "Tiếng nói phát ra từ người Hà Nội là tiếng nói tự trọng, tôn trọng người nghe. Mềm mỏng mà không yếu ớt, tự tin mà không kiêu ngạo, trí tuệ mà không khoe khoang, chắt lọc mà không kiêu kỳ, nhanh nhạy mà không nôn nóng, giản dị mà không đơn giản, kính trọng mà không nịnh bợ"[1]. Lời ăn, tiếng nói không chỉ là chất giọng mà còn là cách ăn nói "có thưa, có gửi", "dạ, vâng" lễ phép hay tác phong khi nói. Nhà văn Vũ Ngọc Phan nhận xét: "Dân Hà Nội xưa cũng có người đẹp, người xấu, người trang nhã, người thô tục như các nơi khác thời bấy giờ, nhưng người ta nhận thấy trong sự giao tiếp giữa con người với con người, ít khi người Hà Nội xưa có những thói thô bạo, tục tằn"[2]. 

Qua đó, có thể thấy hình ảnh người Hà Nội trong tâm trí mọi người rất thanh lịch trong cách ứng xử thể hiện ở sự nhẹ nhàng, tế nhị. Nét thanh lịch trong giao tiếp, ứng xử của người Hà Nội còn biểu hiện ở hành vi tiếp khách - một hoạt động giao tiếp đặc trưng. Trong quan hệ với bạn bè, khách khứa, người Hà Nội bao giờ cũng có một thái độ hiếu khách truyền thống, nồng nhiệt mà không vồn vã, niềm nở mà không suồng sã. Khi khách đến nhà, người chủ dù bận việc cũng phải đứng dậy mời chào. Tiếp khách phải mặc quần áo dài nghiêm chỉnh, không mặc quần cộc, quần áo ngủ. Trong cách pha trà đãi khách của người Hà Nội cũng thể hiện trình độ và sự tinh tế riêng. Chè để đãi khách bao giờ cũng là chè ngon, có nhà cẩn thận còn đem ướp sen, nhài hay ngâu để tăng thêm hương vị. Khi ăn uống, người Hà Nội bao giờ cũng giữ nền nếp "ăn trông nồi, ngồi trông hướng" và luôn luôn thận trọng, ý tứ khi trong mâm có người cao tuổi hay khách khứa, mời khách những món ngon nhất và thậm chí còn nhường cho khách ăn. Sự chuẩn mực trong giao tiếp, ứng xử đó là biểu hiện rõ nét nhất đặc trưng thanh lịch của người Hà Nội.

 

Lời ăn tiếng nói, cách xưng hô, chào hỏi trong giao tiếp của người Hà Nội luôn toát lên vẻ tinh tế, nền nã

và tôn trọng theo nét riêng

 

Hiện nay ở một số bộ phận cư dân Hà Nội, đặc biệt là nhóm thanh niên trẻ đã ít nhiều làm mai một đi nét thanh lịch trong giao tiếp, ứng xử của người Hà Nội xưa do ảnh hưởng của cuộc sống xô bồ, ít đọc, ít quan sát lắng nghe... Vì vậy để giữ gìn được tính cách giao tiếp, ứng xử thanh lịch của người Hà Nội, Thủ đô đang tiến hành xây dựng "Văn hóa người Hà Nội", đây được xem là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt trong việc tổ chức, thực hiện các nội dung cuộc vận động "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa", bắt đầu từ "nói lời hay, làm việc tốt, phong cách đẹp" từ trong gia đình đến cộng đồng dân cư và toàn xã hội. Văn hóa ứng xử chính là tư chất cần có của người Hà Nội thanh lịch, hiện đại hôm nay.

(Còn tiếp...)