♦ThS. Phạm Thị Phượng

    Làng Quất Động, thuộc xã Quất Động, huyện Thường Tín (cũ) nay là xã Thượng Phúc, thành phố Hà Nội, từ lâu đã nổi tiếng là “cái nôi” của nghề thêu tay truyền thống Việt Nam. Nằm cách trung tâm Hà Nội gần 30km về phía Nam, làng Quất Động không chỉ là một địa danh mà còn là biểu tượng của sự tinh tế, tài hoa và lòng yêu nghề của người Việt. Những sản phẩm thêu từ Quất Động vừa làm đẹp cho đời, đồng thời chứa đựng cả một bề dày lịch sử, văn hóa và những trăn trở về nghề truyền thống trong bối cảnh phát triển hiện đại.

        Lịch sử phát triển làng nghề

       Theo các nguồn tư liệu dân gian và văn bia lưu giữ tại đình làng, nghề thêu ở Quất Động gắn liền với tên tuổi của ông tổ nghề thêu Tiến sỹ Lê Công Hành (tên thật là Trần Quốc Khái, sinh năm 1606 tại Quất Động). Trong chuyến đi sứ sang Trung Quốc, ông đã học được kỹ thuật thêu tinh xảo của nước bạn. Khi trở về quê hương, ông truyền dạy nghề cho dân làng, từ đó mở ra một nghề mới - nghề thêu, trở thành kế sinh nhai của nhiều thế hệ người dân Quất Động. Ban đầu, sản phẩm thêu Quất Động chủ yếu phục vụ cung đình, quý tộc và các hoạt động tín ngưỡng nơi đền, chùa. Các mặt hàng phổ biến là câu đối, trướng, nghi môn, khăn chầu, áo ngự cho vua chúa. Kỹ thuật thêu thời kỳ này còn đơn giản với năm màu chỉ cơ bản: vàng, đỏ, tím, xanh, lục. Tuy nhiên, theo thời gian, kỹ thuật thêu ngày càng phát triển tinh xảo hơn với các kiểu thêu trắng, thêu màu nổi, thêu cuốn, thêu kim tuyến. Các sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa như long phụng, uyên ương hồ điệp được giới quý tộc ưa chuộng và thậm chí còn được mang sang các nước láng giềng như Lào, Thái Lan như một sứ giả văn hóa. Đến đầu thế kỷ XX, nghề thêu Quất Động đã trở nên rất thịnh vượng. 

        Hiện nay, các nghệ nhân Quất Động không ngừng kế thừa và phát huy truyền thống, tạo ra nhiều sản phẩm đa dạng, đáp ứng nhu cầu thị trường. Từ các mặt hàng truyền thống như câu đối, cờ, trướng, trang phục sân khấu cổ truyền, các nghệ nhân còn thêu những tác phẩm nghệ thuật, tranh thêu chân dung truyền thần, thậm chí là những bức tranh mang hơi thở hiện đại nhưng vẫn đậm dấu ấn bản sắc Việt. Làng nghề Quất Động đã được tặng danh hiệu "Làng nghề du lịch truyền thống" và điều đặc biệt là gần 100% lao động ở đây vẫn đang gắn bó với nghề cha ông. 

       Như vậy, trải qua hơn ba trăm năm, nghề thêu Quất Động không chỉ giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử thủ công mỹ nghệ Việt Nam mà còn trở thành biểu tượng văn hóa, niềm tự hào của người dân nơi đây nói riêng và của dân tộc nói chung.

       Các di sản văn hóa đặc trưng của Làng

      Quất Động không chỉ có nghề thêu mà còn lưu giữ nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể quý giá, tạo nên bản sắc độc đáo của làng.

      Di sản văn hóa vật thể: Bên cạnh hệ thống đình làng, chùa, miếu cổ kính, tại làng Quất động còn có khu lăng mộ ông tổ nghề thêu Lê Công Hành. Hằng năm, vào dịp lễ hội, dân làng tổ chức dâng hương, rước kiệu, biểu diễn nghề thêu, vừa để tưởng nhớ công ơn tổ nghề, vừa để giáo dục con cháu về truyền thống quê hương. Đây chính là điểm hội tụ tâm linh và văn hóa của cả cộng đồng

Khu lăng mộ ông tổ nghề thêu Lê Công Hành tại làng Quất Động

       Di sản phi vật thể: Bên cạnh những câu truyện, những ký ức về ông tổ nghề thêu Lê Công Hành thì những tri thức, kỹ thuật thêu tay cũng là di sản văn hóa đặc trưng của làng. Quy trình thêu tay của các nghệ nhân làng Quất Động gồm 5 bước cơ bản: xem mẫu, căng nền, sang kiểu, chọn chỉ màu, và thêu tỉa… Kỹ thuật thêu Quất Động được lưu giữ và truyền dạy bằng phương thức “cầm tay chỉ việc” từ đời này sang đời khác. Những mũi thêu đặc sắc như thêu bít, thêu hở, thêu lướt vặn, thêu chồng mũi… thể hiện trình độ thẩm mỹ và sáng tạo cao. Đặc biệt, tranh thêu Quất Động không đơn thuần là thủ công mỹ nghệ mà còn chứa đựng giá trị nghệ thuật, phản ánh thiên nhiên, phong cảnh, con người, lịch sử và tâm hồn Việt. Các nghệ nhân thêu tài hoa, nổi tiếng như: cụ Bùi Lê Kính (từng thêu hoàng phục cho vua Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương), nghệ nhân Phạm Viết Tương (nổi tiếng với thêu chân dung Bác Hồ), nghệ nhân Thái Văn Bôn (người duy nhất trong làng được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, nổi tiếng với các bức thêu chân dung nguyên thủ quốc gia), và nghệ nhân Hoàng Thị Khương với nghị lực kiên cường, là người khuyết tật đã mở lớp dạy thêu cho trẻ em và người khuyết tật.

 Sản phẩm thêu tay làng Quất Động

      Lễ hội truyền thống Quất Động mang giá trị văn hóa thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn. Hằng năm, vào ngày 12 tháng 6 âm lịch, làng tổ chức lễ hội giỗ ông tổ nghề Lê Công Hành với sự tham gia của đông đảo người dân và thợ thêu từ khắp nơi. Các nghi lễ rước kiệu, tế lễ được thực hiện trang trọng, giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống.

       Nghề thêu Quất Động trong bối cảnh phát triển hiện đại

      Bước vào thế kỷ XXI, trước làn sóng công nghiệp hóa, toàn cầu hóa và sự cạnh tranh khốc liệt của hàng hóa công nghiệp, nghề thêu truyền thống Quất Động đứng trước nhiều thách thức nhưng đồng thời cũng mở ra những cơ hội mới.

      Thách thức lớn nhất là sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng. Các sản phẩm thêu tay tinh xảo đòi hỏi nhiều thời gian, công sức, trong khi giá thành lại cao, khó cạnh tranh với hàng thêu máy công nghiệp hoặc hàng may mặc xuất khẩu giá rẻ. Bên cạnh đó, lớp nghệ nhân cao tuổi ngày càng ít, còn lớp trẻ không mấy mặn mà với nghề vì thu nhập không ổn định. Điều này khiến nguy cơ mai một nghề thêu ngày càng hiện hữu.

      Tuy vậy, cơ hội phát triển vẫn rộng mở. Trong xu thế tìm về giá trị truyền thống và sản phẩm thủ công độc đáo, nghề thêu Quất Động có thể khẳng định vị thế nếu biết đổi mới cách làm. Tranh thêu, khăn trải bàn, áo dài thêu tay, túi xách thêu họa tiết dân gian… hiện được nhiều du khách quốc tế ưa chuộng như những sản phẩm mang tính “cá nhân hóa”, đậm chất thủ công và văn hóa. Việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại - như ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, thiết kế mẫu mã theo thị hiếu mới, gắn với du lịch làng nghề - sẽ mở ra hướng đi bền vững.

       Hiện nay, chính quyền địa phương và các nghệ nhân đã có nhiều nỗ lực bảo tồn và phát huy nghề thêu Quất Động. Các lớp truyền nghề cho thanh thiếu niên, các hội thảo, triển lãm sản phẩm, việc đưa nghề thêu vào chương trình du lịch làng nghề Hà Nội… là những bước đi tích cực. Đồng thời, việc xây dựng thương hiệu, đăng ký nhãn hiệu tập thể “Thêu Quất Động” cũng góp phần nâng cao giá trị và uy tín sản phẩm trên thị trường.

      Trong tương lai, nghề thêu Quất Động cần kết hợp ba yếu tố: bảo tồn - sáng tạo - hội nhập để tạo dựng giá trị và sức bền thương hiệu. Bảo tồn để giữ hồn cốt, tinh hoa truyền thống; sáng tạo để làm mới mẫu mã, ứng dụng vào đời sống hiện đại; và hội nhập để quảng bá sản phẩm ra thế giới, biến thêu Quất Động thành đại diện tiêu biểu của nghệ thuật thêu Việt Nam trong bức tranh toàn cầu./.

 

Tài liệu tham khảo:

[1]. Sở Công nghiệp Hà Tây, (2001), “Làng nghề Hà Tây”, đề tài khoa học cấp tỉnh.

[2]. Trần Quốc Vượng, Đỗ Thị Hảo, (2000), Phố hàng thêu và nghề thêu Quất Động, NXB VHTT Hà Nội

[3]. Trần Quốc Vượng, (1996), “Nghề truyền thống Việt Nam và các vị tổ nghề, NXB Văn hóa dân tộc

[4]. Bùi Văn Vượng, (1998), “Làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam” NXB Văn hóa dân tộc

[5]. Hoài Việt, (1996), “Ngàn xưa đất mẹ tinh hoa”, NXB Văn hóa dân tộc

[6]. “Truyền thống nghề thêu làng Quất Động”. Tài liệu nội bộ của UBND xã Quất Động huyện Thường Tín TP Hà Nội

[7]. https://disanlangviet.com