♦ GS.TS Trương Quang Hải

     Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, mà còn là một không gian văn hóa - sinh thái đặc thù, được hình thành và phát triển trong mối quan hệ lâu dài với điều kiện tự nhiên vùng châu thổ sông Hồng. Mạng lưới sông ngòi, hồ ao dày đặc, các dải đồi núi thấp phía tây - bắc cùng hệ sinh thái nông nghiệp - làng xã ven đô đã tạo nên cấu trúc không gian “sông - hồ - làng - phố” rất riêng của Thủ đô. Trong tiếp cận Hà Nội học, môi trường không chỉ là nền tảng tự nhiên mà còn là thành tố cấu thành bản sắc đô thị, chi phối phương thức cư trú, sinh kế, văn hóa và lối sống của cư dân qua nhiều thế kỷ.

            Bước vào giai đoạn đô thị hóa nhanh, công nghiệp hóa và mở rộng không gian hành chính, Hà Nội chịu những sức ép môi trường ngày càng rõ nét. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách cân bằng và khoa học, môi trường Thủ đô không chỉ hiện lên như một bức tranh ô nhiễm, mà trước hết là một hệ thống động, đang trong quá trình điều chỉnh, phục hồi và tái cấu trúc. Những vấn đề môi trường hiện nay phản ánh mặt trái của tăng trưởng, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy phát triển đô thị theo hướng hài hòa hơn giữa kinh tế, xã hội và sinh thái.

           Môi trường nước Hà Nội giữ vai trò trục sinh thái quan trọng trong vận hành đô thị, chi phối mạnh mẽ cấu trúc không gian, vi khí hậu và chất lượng sống của cư dân Thủ đô. Trục sông Hồng cùng các hệ thống sông Đuống, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Tô Lịch và hàng trăm hồ lớn nhỏ tạo nên mạng lưới thủy văn phong phú, vừa cung cấp tài nguyên nước, vừa đóng vai trò điều hòa vi khí hậu và cảnh quan đô thị. Thực tế cho thấy, chất lượng nước sông Hồng đoạn chảy qua Hà Nội nhìn chung vẫn được duy trì ở mức trung bình đến tốt; nhiều hồ lớn như Hồ Tây, Suối Hai, Đồng Mô tiếp tục giữ vai trò không gian sinh thái và văn hóa quan trọng. Tuy vậy, một số sông nội thành và hồ nhỏ chịu áp lực từ nước thải sinh hoạt, đặc biệt trong mùa khô, dẫn đến ô nhiễm hữu cơ và phú dưỡng cục bộ. Vấn đề cốt lõi không nằm ở sự thiếu hụt tài nguyên nước, mà ở cách tổ chức không gian đô thị và hệ thống thu gom, xử lý nước thải chưa theo kịp tốc độ phát triển.

          Môi trường không khí Hà Nội mang đậm đặc trưng của một đô thị lớn vùng đồng bằng Bắc Bộ, với sự phân hóa rõ theo mùa. Các thời điểm giao mùa và mùa đông ít mưa thường ghi nhận nồng độ bụi mịn tăng cao do điều kiện khí tượng bất lợi, trong khi mùa mưa chất lượng không khí được cải thiện đáng kể. Áp lực chính đến từ giao thông đô thị, hoạt động xây dựng, làng nghề và mật độ dân cư cao, trong khi các thông số khí độc như SO₂, NO₂ hay CO nhìn chung vẫn nằm trong giới hạn cho phép. Điều này cho thấy bài toán môi trường không khí của Hà Nội chủ yếu gắn với kiểm soát bụi và tổ chức giao thông - không gian đô thị hợp lý, hơn là ô nhiễm công nghiệp nặng, và do đó có khả năng cải thiện nếu các giải pháp phù hợp được triển khai đồng bộ.

Môi trường đất và không gian sinh thái Hà Nội phản ánh rõ quá trình chuyển đổi từ một không gian nông nghiệp - làng xã truyền thống sang cấu trúc đô thị mở rộng và đa chức năng. Quá trình chuyển đổi đất phục vụ đô thị hóa là xu thế tất yếu của một Thủ đô đang phát triển, song Hà Nội vẫn duy trì được tỷ lệ đất nông nghiệp, đất cây xanh và mặt nước tương đối lớn so với nhiều siêu đô thị trong khu vực. Ô nhiễm đất nhìn chung mang tính cục bộ, tập trung quanh một số khu xử lý chất thải, khu công nghiệp cũ hoặc làng nghề truyền thống, chưa lan rộng trên diện lớn. Đặc biệt, các hệ sinh thái đồi núi Ba Vì - Sóc Sơn và vùng bán sơn địa, nông thôn ven đô vẫn đóng vai trò như những “vành đai sinh thái”, góp phần cân bằng môi trường và tạo dư địa phát triển xanh cho toàn đô thị.

         Từ thực trạng đó, Hà Nội đang từng bước chuyển từ tư duy xử lý ô nhiễm cuối nguồn sang quản lý môi trường tổng hợp và chủ động. Bên cạnh các định hướng dài hạn về quy hoạch và hạ tầng, nhiều giải pháp cụ thể đã và đang được triển khai, đặc biệt trong lĩnh vực cải thiện chất lượng sông, hồ nội thành. Tiêu biểu là các chương trình xử lý ô nhiễm và phục hồi sinh thái đối với sông Tô Lịch - dòng sông gắn bó lâu dài với lịch sử và ký ức đô thị Hà Nội. Thành phố đã đầu tư xây dựng các tuyến thu gom nước thải dọc hai bờ nhằm từng bước tách nước thải sinh hoạt khỏi dòng chảy tự nhiên, đồng thời nghiên cứu, thử nghiệm các giải pháp bổ cập nước, xử lý bùn đáy và cải thiện chất lượng nước theo hướng sinh học. Mục tiêu không chỉ là giảm ô nhiễm trước mắt, mà là khôi phục vai trò sinh thái - cảnh quan của dòng sông trong cấu trúc không gian đô thị.

         Đoạn sông Tô Lịch tại khu vực chùa Bằng 

          Song song với sông Tô Lịch, nhiều hồ nội thành được đưa vào các chương trình cải tạo tổng thể thông qua nạo vét bùn, tuần hoàn và bổ cập nước, kiểm soát nguồn thải xung quanh hồ, kết hợp chỉnh trang cảnh quan. Những giải pháp này đang từng bước cải thiện chất lượng nước, đồng thời nâng cao giá trị không gian công cộng, tạo điều kiện cho các hoạt động sinh hoạt cộng đồng, văn hóa và giáo dục môi trường. Ở quy mô rộng hơn, Hà Nội tiếp tục mở rộng các nhà máy xử lý nước thải tập trung, tăng cường phân vùng thoát nước và kiểm soát nguồn thải ngay từ khu dân cư, thể hiện rõ sự chuyển dịch từ tư duy “xử lý khi đã ô nhiễm” sang quản lý tổng hợp lưu vực và không gian đô thị.

           Cùng với cải thiện môi trường nước, định hướng phát triển giao thông xanh và không gian mở được xác định là giải pháp then chốt nhằm giảm áp lực lên môi trường không khí. Việc mở rộng vận tải công cộng sạch, giảm dần phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, kết nối các công viên và hồ điều hòa thành mạng lưới không gian xanh - mặt nước liên hoàn không chỉ góp phần cải thiện các chỉ số môi trường, mà còn nâng cao chất lượng sống đô thị theo hướng bền vững và nhân văn.

Tiếp cận Hà Nội học coi môi trường là trục trung tâm của đời sống đô thị, nơi thể hiện mối quan hệ giữa con người, không gian và lịch sử. Cách nhìn này giúp môi trường Hà Nội được hiểu như một phần của đời sống hắng ngày, gắn với ý thức công dân đô thị và trách nhiệm đối với các thế hệ mai sau. Khi môi trường được xem là tài sản chung, Hà Nội có điều kiện hướng tới một không gian sống xanh và bền vững, tương xứng với vị thế của Thủ đô./.