♦TS. Lê Thị Thu Hương

           Quá trình tụ cư và sự hình thành cộng đồng cư dân Hà Nội

Trước khi vùng đất Hà Nội được chọn làm trung tâm chính trị qua các thời kỳ lịch sử thì Hà Nội với điều kiện thiên nhiên ưu đãi, nằm ở vùng châu thổ sông Hồng, đất đai phù sa màu mỡ, cư dân thời tiền sử từ miền núi, trung du đã hội tụ về đây, sinh sống trên những doi đất cao ven các dòng sông bao quanh Hà Nội, hình thành nên các làng cổ. Các dấu tích trên vùng đất Hà Nội cho thấy, con người đã xuất hiện trên vùng đất này từ hậu kỳ đá cũ. Như một lẽ tự nhiên, ban đầu do điều kiện tự nhiên thuận lợi dân từ các nơi đã tụ cư về đây làm nghề nông nghiệp trồng lúa nước, đánh bắt cá và giao lưu buôn bán chủ yếu bằng đường sông. Trải qua quá trình lịch sử vùng đất này còn là trung tâm chính trị của chính quyền qua các thời kỳ, vì vậy đây cũng là yếu tố quan trọng tác động đến quá trình tụ cư và hình thành cộng đồng cư dân Hà Nội. Trong quá trình dựng nước và giữ nước, cộng đồng cư dân nơi đây đã tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần đặt nền tảng cho nền văn minh của người Việt cổ. Với trống đồng Cổ Loa (tương đương với trống đồng Ngọc Lũ); lưỡi cày đồng với đủ loại, đặc biệt là hàng vạn mũi tên đồng,... tất cả những dấu tích còn lại cho thấy cư dân sống trên địa bàn Hà Nội là cư dân Việt cổ, mang nhiều yếu tố tiêu biểu của cư dân Việt cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ, sống bằng nghề trồng lúa nước, đi lại chủ yếu bằng thuyền. Chính cư dân vùng đất này đã bước đầu định hình cốt cách con người Việt, thể hiện qua lối sống, sinh hoạt, phong tục, tập quán, tín ngưỡng,...

Khi nhà nước Âu Lạc của An Dương Vương rơi vào tay nhà Triệu (năm 179 TCN), vùng đất Hà Nội xưa cũng là một trong những nơi đầu tiên chịu sự đô hộ của phong kiến phương Bắc, nơi đây cũng bắt đầu có sự xáo trộn về dân cư. Dân cư chủ yếu vẫn là những người vốn sinh sống lâu đời ở vùng đất này. Bên cạnh đó thì cư dân các địa phương trong cả nước dịch chuyển đến làm ăn sinh sống và có cả những người phương Bắc sang sinh sống, đẩy mạnh chính sách cai trị và đồng hóa người Việt. Cùng với cuộc đấu tranh giành độc lập thì cuộc đấu tranh chống đồng hóa cũng diễn ra không kém phần khốc liệt trên vùng đất Hà Nội xưa. Trải qua ngàn năm Bắc thuộc, nhiều yếu tố Hán liên tục được đưa vào đã bị Việt hóa, con người trên vùng đất này vẫn giữ được những nét đặc trưng của cư dân Việt cổ - những con người tạo dựng nên nền văn minh sông Hồng. Đây cũng chính là nền tảng căn bản để khi bước vào thời kỳ độc lập, những giá trị của văn minh sông Hồng được cư dân Thăng Long - Hà Nội phát huy cao độ để tạo dựng nên nền văn hiến Thăng Long - văn minh Đại Việt.

Cửa Đông thành Thăng Long

Từ năm 1010, Lý Công Uẩn chọn vùng đất này làm kinh đô với mong muốn sẽ là kinh sư muôn đời thì yếu tố hội tụ và kết tinh được thể hiện rõ trong cộng đồng cư dân Thăng Long - Hà Nội. Nền văn hóa Thăng Long với sự đa dạng, phong phú đã có sự kết tinh từ sức lao động, sự tài hoa, sáng tạo không chỉ của cư dân gốc Thăng Long - Hà Nội mà còn của các cư dân nơi khác do những hoàn cảnh khác nhau hội tụ về mảnh đất Kinh Kỳ này.

Đến thời nhà Nguyễn với cải cách hành chính của Minh Mệnh năm 1831, Thăng Long đổi tên là Hà Nội với tư cách một tỉnh. Tuy nhiên, trên thực tế Hà Nội vẫn là một trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục hàng đầu đất nước. Những giá trị của văn hóa Thăng Long - Hà Nội đã ăn sâu vào tiềm thức của cư dân nơi đây khiến những nét đặc trưng trong tính cách người Thăng Long - Hà Nội, luôn là niềm tự hào không chỉ của người Hà Nội mà của nhân dân cả nước.

Sau khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, cho đến năm 1888, Hà Nội đã chính thức trở thành nhượng địa của thực dân Pháp. Vì là nhượng địa nên người Pháp đã có cơ sở để quy hoạch Hà Nội theo mục đích của họ. Người Pháp đã xây dựng những khu phố Tây với kiến trúc rất đặc trưng của Pháp bên cạnh những khu phố cổ của cư dân Hà Nội xưa. Trong thời gian Pháp cai trị, Hà Nội trở thành thủ phủ của Liên bang Đông Dương[1] (gồm 5 xứ: Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ, Ai Lao và Cao Miên) vì thế nơi đây vẫn tiếp tục có sức thu hút mạnh mẽ dân các vùng đến làm ăn sinh sống. Mật độ dân cư của Hà Nội đông nhất so với cả nước qua các thời kỳ lịch sử. Năm 1945, sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Hà Nội trở thành thủ đô của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cộng đồng cư dân Hà Nội tiếp tục tăng lên. Với vị thế mới nhân dân Hà Nội tiếp tục góp phần vào công cuộc đấu tranh bảo vệ nền độc lập của dân tộc và xây dựng đất nước xã hội chủ nghĩa.

(Còn tiếp...)