♦ TS. Lê Thị Thu Hương

Trước âm mưu xâm lược của nhà Minh, triều đình nhà Hồ cũng tổ chức chuẩn bị kháng chiến nhưng đường lối sai lầm, một phần còn do vị thế của nhà Hồ trong lòng nhân dân vẫn bị coi là triều đại nhờ "tiếm đoạt" mà có. Vì vậy mà lòng dân chưa thuận, cuộc kháng chiến của nhà Hồ thất bại. Từ năm 1407 đến năm 1427, giặc Minh sang xâm lược, đô hộ nước ta, chúng thi hành các chính sách đàn áp dã man làm lòng người uất hận. Thành Đông Đô lúc đó bị quân Minh đổi thành Đông Quan.

Ngay khi quân Minh đóng ở thành Đông Quan, nhiều cuộc nổi dậy của nhân dân ngay trong thành và vùng ngoại ô đã thôi thúc, nhen nhóm khích lệ tinh thần yêu nước của nhân dân cả nước trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, đồng thời tạo tiền đề, chỗ đứng cho các cuộc khởi nghĩa khi tiến quân về Đông Đô hoạt động ở giai đoạn sau.

Năm 1418, Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa từ miền Tây Thanh Hóa. Hào kiệt bốn phương về Lam Sơn tụ nghĩa với ý chí quyết tâm xả thân cứu nước, cứu dân. Trong những hào kiệt đến với Lê Lợi, có những người con của Thăng Long - Đông Đô, đó là Nguyễn Trãi và Phạm Văn Xảo. Nguyễn Trãi sau này đã trở thành người sát cánh cùng Lê Lợi lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn; Phạm Văn Xảo cũng là vị tướng có nhiều công lao trong hai trận quyết chiến chiến lược Tốt Động - Chúc Động (1426) và Chi Lăng - Xương Giang (1427).

Sau khi nghĩa quân giành thắng lợi, để giữ "thể diện" cho "thiên triều" và chính thức xác nhận những điều khoản đã cam kết, lễ đầu hàng được tổ chức dưới hình thức Hội thề, địa điểm được chọn nằm ở phía Nam thành Đông Quan. Hội thề Đông Quan là hội thề có một không hai trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc. Lần đầu tiên trong lịch sử, trên vùng đất Hà Nội xưa đã ghi nhận sự kiện những tướng lĩnh, quan quân nhà Minh đã phải đầu hàng dưới hình thức một hội thề.

Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, mở đầu triều đại nhà Lê, hiệu là Lê Thái Tổ. Kinh đô của nhà Lê lại là Thăng Long xưa, còn được gọi là Đông Kinh. Thăng Long dưới các triều vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông đã đạt được một số thành tựu trong việc củng cố vương triều và xây dựng đất nước. Tuy vậy vẫn tồn tại bên trong đó nhiều mâu thuẫn cung đình phức tạp với những vụ giết hại công thần với những mưu đồ tranh ngôi đoạt quyền.

Dưới sự trị vì của vua Lê Thánh Tông(1460 - 1497), Thăng Long đạt được nhiều thành tựu trên các lĩnh vực: cải cách bộ máy nhà nước; ban hành bộ luật Hồng Đức, định bản đồ cả nước gồm các phủ, châu, huyện, xã của 12 đạo thừa tuyên, đến năm 1471 thêm đạo thừa tuyên thứ 13 (Quảng Nam). Khu vực kinh thành đầu thời Lê gọi là phủ Trung Đô, đến thời Lê Thánh Tông đổi làm phủ Phụng Thiên gồm 2 huyện Quảng Đức và Vĩnh Xương (về sau huyện Quảng Đức đổi thành huyện Vĩnh Thuận, huyện Vĩnh Xương đổi thành huyện Thọ Xương). Cư dân của hai huyện gồm nông dân, thợ thủ công, thương nhân sống trong các làng, các phường. Mỗi huyện có 18 phường, quy hoạch 36 phường của Thăng Long - Hà Nội cũng bắt đầu từ đây. Phố phường ở Thăng Long có các chợ buôn bán tấp nập. Đứng đầu phủ Phụng Thiên là chức Phủ Doãn, thời Lê Thánh Tông có 13 Phụng Thiên Phủ Doãn thì có 12 người đỗ tiến sĩ, trong đó có nhiều người có tài năng, uy tín được nhân dân mến mộ.

Dưới thời Lê sơ, Hoàng thành Thăng Long trải qua hai lần mở rộng vào thời Lê Thánh Tông và Lê Tương Dực. Thời Lê Thánh Tông còn ban hành luật Hồng Đức, bản đồ Hồng Đức, tổ chức quân đội quy củ, đào tạo võ bị tại kinh thành (khu Giảng Võ). Dưới thời nhà Lê, giáo dục Nho học rất được coi trọng đặc biệt thời Lê Thánh Tông, thi cử đã trở thành "đường thẳng của quan trường". Bên cạnh hình thức tiến cử thì hình thức thông qua thi cử để tuyển chọn quan lại được thể hiện rất rõ ở thời Lê sơ. Năm 1484 Lê Thánh Tông cho lập bia đá khắc tên tiến sĩ dựng trước cửa nhà Thái Học để ghi danh các tiến sĩ bắt đầu từ khoa thi Hội đầu tiên của nhà Lê sơ vào năm 1442. Nhà Lê sơ lấy danh dự "bảng vàng bia đá" để cổ vũ các sĩ tử và đề cao khoa cử của vương triều.

Đầu thế kỷ XVI, vương triều Lê bắt đầu suy yếu, bộc lộ nhiều yếu kém trong điều hành đất nước. Năm 1527, Mạc Đăng Dung lên nắm quyền lập lên triều Mạc (1527 - 1592). Thăng Long vẫn có vị trí là Kinh đô dưới vương triều Mạc. Sau khi tôn thất nhà Lê chạy vào Thanh Hóa, được sự phò trợ của hai dòng họ: Nguyễn (Nguyễn Kim) và họ Trịnh (Trịnh Kiểm), nhà Lê đã trở về Thăng Long đánh bại nhà Mạc khiến nhà Mạc phải chạy lên Cao Bằng. Như vậy đến năm 1592 nhà Lê đã trở về Thăng Long, tiếp tục nắm quyền.

Thế kỷ XVII, Thăng Long trở thành một đô thị phát triển, hàng hóa phong phú, thương nhân nước ngoài đến định cư và buôn bán trong khu đô thị nổi tiếng "Kẻ Chợ" sầm uất.

Thăng Long thế kỷ XVIII, chứng kiến chế độ phong kiến suy yếu, chúa Trịnh lộng hành, Thăng Long bị nạn kiêu binh, đời sống nhân dân bị ảnh hưởng.

Năm 1771, khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ, lật đổ nhà Nguyễn ở Đàng Trong. Năm 1786, Tây Sơn kéo quân ra Đàng Ngoài, tiêu diệt họ Trịnh, trao lại quyền cho vua Lê, vua Lê Hiển Tông đã gả cô con gái yêu của mình là công chúa Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ.

Khi lên nắm quyền, Lê Chiêu Thống cầu cứu nhà Thanh. 29 vạn quân Thanh kéo sang xâm lược nước ta, vận nước lâm nguy. Năm 1788 Nguyễn Huệ đã lên ngôi Hoàng đế, lấy hiệu là Quang Trung tiến quân ra Bắc. Thăng Long lừng lẫy chiến công với trận Ngọc Hồi - Đống Đa, đánh tan 29 vạn quân xâm lược Mãn Thanh. Nhà Tây Sơn đóng đô Phú Xuân (Huế), Thăng Long không còn là kinh đô của cả nước, mà chỉ còn là lị sở của Bắc Thành.

Phố Cầu Đông cuối thế kỷ XIX (Ảnh tư liệu)

            Từ năm 1400 đến 1802, Thăng Long trải qua nhiều biến động lớn gắn với thăng trầm của các triều đại phong kiến Việt Nam. Sau thất bại của nhà Hồ, đất nước rơi vào ách đô hộ tàn bạo của nhà Minh (1407 - 1427), làm bùng lên các cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo giành thắng lợi, mở ra triều Lê và khôi phục Thăng Long với tên gọi Đông Kinh. Dưới thời Lê Thánh Tông, Thăng Long phát triển rực rỡ về chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục và quy hoạch đô thị. Từ thế kỷ XVI, triều Lê suy yếu, nhà Mạc rồi Lê - Trịnh thay nhau kiểm soát Thăng Long. Thế kỷ XVII - XVIII, Thăng Long là đô thị “Kẻ Chợ” sầm uất nhưng đời sống nhân dân nhiều biến động do khủng hoảng phong kiến. Cuối thế kỷ XVIII, phong trào Tây Sơn nổi lên, chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa lẫy lừng, dù Thăng Long không còn giữ vai trò kinh đô của cả nước nhưng vẫn là trung tâm kinh tế, văn hóa quan trọng bậc nhất chưa đâu có thể thay thế được vị trí này./.